|
Μια
πιθανή νομική οδό
προσφέρει το άρθρο 217
της Συνθήκης για τη
λειτουργία της ΕΕ
(ΣΛΕΕ), το οποίο
απονέμει στην ΕΕ μια
ευρεία αρμοδιότητα
εξωτερικής δράσης και το
οποίο, σε αντίθεση με το
άρθρο 49 ΣΕΕ, δεν θέτει
γεωγραφική προϋπόθεση.
Πρόκειται για ευέλικτη
νομική βάση του
πρωτογενούς ενωσιακού
δικαίου για μια
κατηγορία διεθνών
συμφωνιών («συμφωνιών
σύνδεσης»), τα
χαρακτηριστικά των
οποίων δεν περιγράφονται
εξαντλητικά στις
Συνθήκες. Μπορεί να
στηρίξει μια προνομιακή
και θεσμικά οργανωμένη
σχέση (που δεν αφορά
μόνο υπό ένταξη κράτη),
χωρίς να μετατρέπει την
τρίτη χώρα σε κράτος
μέλος ή να της παρέχει,
από μόνη της, δικαίωμα
συμμετοχής στη λήψη
αποφάσεων των θεσμικών
οργάνων της Ένωσης.
Εφόσον επιλεγεί αυτή η
οδός για τον Καναδά, η
σύναψη συμφωνίας
σύνδεσης, υπό το πρίσμα
του ενωσιακού δικαίου,
διέπεται από το άρθρο
218 ΣΛΕΕ, το οποίο εν
προκειμένω προβλέπει
έγκριση του Ευρωπαϊκού
Κοινοβουλίου και
ομοφωνία στο Συμβούλιο,
δηλαδή μια μακρά
διαδικασία που περνά από
συμπληγάδες. Αν, ανάλογα
με το εύρος και το
περιεχόμενό της, η
συμφωνία έχει «μικτό»
χαρακτήρα (με τα κράτη
μέλη να συμβάλλονται και
αυτά, δίπλα στην ΕΕ), θα
προστεθούν και οι
απαιτούμενες εθνικές
διαδικασίες επικύρωσης.
Το
κρίσιμο είναι πόσο βαθιά
θα φτάσει αυτή η
σύνδεση. Άλλο η
συμμετοχή σε
επιλεγμένους τομείς,
όπως η άμυνα, η έρευνα,
η ενέργεια ή η
τεχνολογία, και άλλο η
πιο εκτεταμένη συμμετοχή
στην ενιαία αγορά και η
τουλάχιστον εν μέρει
συμμετοχή στο ενωσιακό
σύστημα. Η τελευταία θα
έθετε πολύ
απαιτητικότερα ζητήματα
ως προς τις τέσσερις
ελευθερίες και την
ευθυγράμμιση με το
ενωσιακό δίκαιο. Ούτε ο
Ευρωπαϊκός Οικονομικός
Χώρος (ΕΟΧ) προσφέρει
σήμερα έτοιμη λύση,
καθώς το ισχύον καθεστώς
προσχώρησης αφορά
ευρωπαϊκά κράτη και
συνεπάγεται συμμετοχή
στην ενιαία αγορά με την
ελεύθερη κυκλοφορία
αγαθών, κεφαλαίων,
προσώπων και υπηρεσιών
(χωρίς γενική δυνατότητα
à la carte επιλογής).
Ένα
χρήσιμο προηγούμενο
προσφέρει, κατ’
αναλογία, η Ελβετία
(μέλος της Ευρωπαϊκής
Ζώνης Ελεύθερων
Συναλλαγών). Εκτός ΕΕ
και ΕΟΧ, έχει
οικοδομήσει μέσω
επιμέρους συμφωνιών μια
τομεακά διαφοροποιημένη
σχέση με την Ένωση, η
οποία σε ορισμένα πεδία
παρέχει πρόσβαση στην
ενιαία αγορά έναντι
αντίστοιχων κανονιστικών
και θεσμικών δεσμεύσεων.
Δεν πρόκειται για έτοιμο
πρότυπο για τον Καναδά,
δείχνει όμως πώς μπορεί
να οργανωθεί μια βαθιά
και διαφοροποιημένη
σχέση χωρίς ένταξη στην
ΕΕ ή στον ΕΟΧ.
Η
σχέση ΕΕ-Καναδά έχει,
άλλωστε, ήδη υπερβεί το
πεδίο του εμπορίου. Η
CETA εφαρμόζεται
προσωρινά από το 2017,
ενώ δέκα κράτη μέλη της
ΕΕ δεν έχουν ακόμη
ολοκληρώσει την
επικύρωσή της. Ο Καναδάς
συμμετέχει επίσης από το
2024 στον δεύτερο πυλώνα
του προγράμματος
«Horizon Europe», την
εμβληματική πρωτοβουλία
της ΕΕ για την έρευνα
και την καινοτομία. Σε
αυτά προστέθηκε το 2025
η εταιρική σχέση στον
τομέα της ασφάλειας και
της άμυνας. Το 2026
έγινε η πρώτη μη
ευρωπαϊκή χώρα που
συμμετέχει στο πλαίσιο
του «SAFE», ανοίγοντας
τη δυνατότητα συμμετοχής
καναδικών επιχειρήσεων
και προϊόντων στις
κοινές αμυντικές
προμήθειες που
χρηματοδοτούνται μέσω
του ευρωπαϊκού αυτού
μέσου.
Το
επόμενο βήμα θα μπορούσε
να είναι η συγκρότηση
ενός συνεκτικού πλαισίου
διαφοροποιημένης
συμμετοχής. Εμπόριο,
έρευνα, άμυνα, ενέργεια,
τεχνολογία, οικονομική
ασφάλεια και
κινητικότητα θα
μπορούσαν να ενταχθούν
σε μια κοινή θεσμική
αρχιτεκτονική, με
διαφορετικό βαθμό
συμμετοχής ανά πεδίο και
σαφώς καθορισμένα
δικαιώματα και
υποχρεώσεις,
κανονιστικές δεσμεύσεις,
οικονομική συνεισφορά
και μηχανισμούς επίλυσης
διαφορών. Ο όρος
«συνδεδεμένο μέλος»
παραμένει θεσμικά
αμφίσημος: η ιδιότητα
του «μέλους» παραπέμπει,
στο ενωσιακό σύστημα, σε
συμμετοχή στη λήψη
αποφάσεων, κάτι που δεν
φαίνεται να προβλέπεται
για τον Καναδά. Η ουσία
βρίσκεται στο πραγματικό
εύρος των δικαιωμάτων,
των υποχρεώσεων και της
θεσμικής συμμετοχής που
θα συνοδεύουν τον νέο
τίτλο.
Υπάρχει, δε, μια
ευρύτερη στρατηγική
διάσταση. Η ευρωπαϊκή
ασφάλεια δεν εξαντλείται
πλέον στην άμυνα.
Συνδέεται με την
ενέργεια, τις κρίσιμες
πρώτες ύλες, την
τεχνολογία, τα δεδομένα,
την τεχνητή νοημοσύνη,
το διάστημα και τις
εφοδιαστικές αλυσίδες. Η
σύγκλιση ΕΕ και Καναδά
αποκτά ιδιαίτερη σημασία
σε μια περίοδο κατά την
οποία η δεύτερη προεδρία
Τραμπ έχει επαναφέρει τη
χρήση δασμών και
οικονομικής πίεσης ως
μέσα άσκησης εξωτερικής
πολιτικής. Η αντίδραση
του Προέδρου Τραμπ στην
ίδια την πρόταση περί
«συνδεδεμένου μέλους»,
με την απειλή εμπορικών
αντιποίνων εάν θεωρηθεί
εχθρική προς τις ΗΠΑ,
είναι χαρακτηριστική.
Για την ΕΕ και τον
Καναδά, επομένως, η
στενότερη συνεργασία
μπορεί να υπηρετήσει τη
διαφοροποίηση κρίσιμων
εξαρτήσεων και την
ενίσχυση της οικονομικής
και τεχνολογικής
ανθεκτικότητας. Ο ίδιος
ο Μαρκ Κάρνεϊ,
Πρωθυπουργός του Καναδά,
συνέδεσε τη στενότερη
συνεργασία με κρίσιμα
ορυκτά, αμυντική
βιομηχανία, τεχνητή
νοημοσύνη, ενέργεια,
διάστημα και συστήματα
πληρωμών.
Το
ουσιώδες ερώτημα είναι
τελικά μεγαλύτερο από
την περίπτωση του
Καναδά: μπορεί η ΕΕ να
διαμορφώσει έναν
εξωτερικό κύκλο στενής
συμμετοχής για
δημοκρατικές χώρες με
υψηλό βαθμό πολιτικής
και αξιακής σύγκλισης,
οι οποίες βρίσκονται
εκτός της Ένωσης αλλά
είναι διατεθειμένες να
αναλάβουν συγκεκριμένες
υποχρεώσεις και να
συμπράξουν σε κοινές
πολιτικές; Μια τέτοια
αρχιτεκτονική θα πρέπει
συγχρόνως να διακρίνεται
καθαρά από τη διαδικασία
διεύρυνσης. Διαφορετικά,
ανακύπτει το εύλογο
ερώτημα ποια δικαιώματα
μπορούν να παραχωρούνται
σε στενούς εξωτερικούς
εταίρους, όταν οι
υποψήφιες χώρες
αναλαμβάνουν πολύ
ευρύτερες υποχρεώσεις
προκειμένου να
αποκτήσουν την ιδιότητα
του κράτους μέλους,
προβληματισμός που ήδη
καταγράφεται στην
ευρωπαϊκή συζήτηση.
Αν
το ευρω-καναδικό
εγχείρημα αποκτήσει
σαφές νομικό και θεσμικό
περιεχόμενο (ας δούμε τι
θα συζητηθεί και στη
σύνοδο κορυφής
ΕΕ-Καναδά, στις 29-30
Οκτωβρίου 2026 στο
Μόντρεαλ), θα μπορούσε
να ανοίξει μια ευρύτερη
συζήτηση για νέες μορφές
διαφοροποιημένης
σύνδεσης της ΕΕ με
στενούς εταίρους εκτός
του ευρωπαϊκού
γεωγραφικού χώρου, όπως,
δυνητικά, η Αυστραλία ή
η Νέα Ζηλανδία.
–
Δρ. Απόστολος Σαμαράς Ο
κ. Απόστολος Σαμαράς
είναι Διδάκτωρ
Ευρωπαϊκού Δικαίου
Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ,
Δικηγόρος, Ερευνητής στο
ΕΛΙΑΜΕΠ.
Πρώτη δημοσίευση στο
Βήμα
|
