Το κόστος είναι ήδη σημαντικό: η άνοδος των τιμών των καυσίμων έχει επιβαρύνει την Ευρώπη κατά περίπου 100 δισ. ευρώ. Και όσο πλησιάζει ο χειμώνας, τόσο περισσότερο η εξέλιξη των γεωπολιτικών συνθηκών και οι καιρικές συνθήκες θα καθορίζουν το ύψος των λογαριασμών.

Από το πετρέλαιο στο φυσικό αέριο και το ηλεκτρικό ρεύμα

Το αποτύπωμα της κρίσης είναι εμφανές σε όλη την ενεργειακή αλυσίδα. Στο οκτάμηνο των συγκρούσεων στη Μέση Ανατολή, το αργό πετρέλαιο έχει αυξηθεί κατά 43%, τα διυλισμένα προϊόντα κατά 83%, ενώ οι τιμές στην ελληνική αντλία έχουν ενισχυθεί κατά 27% για τη βενζίνη και κατά 41% για το ντίζελ.

Ακόμη πιο ανησυχητική είναι η πορεία του φυσικού αερίου. Η τιμή στον ευρωπαϊκό κόμβο TTF έχει υπερδιπλασιαστεί σε σχέση με τα προ κρίσης επίπεδα και κινείται πάνω από τα 70 ευρώ ανά μεγαβατώρα, μεταφέροντας τις πιέσεις και στην ηλεκτρική ενέργεια.

Η αγορά βρίσκεται έτσι αντιμέτωπη με ένα διπλό πρόβλημα: από τη μία πλευρά, πρέπει να διασφαλιστεί η επάρκεια καυσίμων και ενέργειας και, από την άλλη, να περιοριστεί η επίπτωση των υψηλών τιμών στην ανταγωνιστικότητα της βιομηχανίας και στο διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών.

Οι εκτιμήσεις στελεχών της εγχώριας αγοράς συγκλίνουν στο ότι η Ελλάδα δεν αντιμετωπίζει άμεσο πρόβλημα επάρκειας. Η μεγαλύτερη αβεβαιότητα αφορά το κόστος, το οποίο θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από τη διάρκεια της κρίσης και τη θερμοκρασία κατά τους χειμερινούς μήνες.

Η Ελλάδα έχει πλεονέκτημα στην επάρκεια

Η σχετικά ισχυρή θέση της Ελλάδας συνδέεται με τις επιλογές που έγιναν τα προηγούμενα χρόνια στον τομέα της διύλισης και της προμήθειας φυσικού αερίου.

Τα τέσσερα διυλιστήρια της χώρας —τρία της HELLENiQ ENERGY και ένα της Motor Oil— διατήρησαν και εκσυγχρόνισαν την παραγωγική τους βάση, παράλληλα με τις επενδύσεις σε καθαρότερες μορφές ενέργειας. Η στρατηγική αυτή διαφοροποιείται από την υποχώρηση της διυλιστικής δυναμικότητας σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, η οποία εντείνει την εξάρτησή τους από εισαγωγές διυλισμένων προϊόντων.

Στο φυσικό αέριο, η Metlen και η ΔΕΠΑ διατηρούν σημαντικό ρόλο στις εισαγωγές και στην τροφοδοσία της εγχώριας αγοράς, ενώ έχουν αναπτύξει δραστηριότητα και σε γειτονικές βαλκανικές χώρες. Τα μακροπρόθεσμα συμβόλαια προμήθειας και η δυνατότητα αναζήτησης φορτίων από διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές ενισχύουν την ευελιξία του συστήματος.

Η εικόνα, επομένως, είναι περισσότερο καθησυχαστική ως προς τη φυσική διαθεσιμότητα των καυσίμων και λιγότερο ως προς την τιμή στην οποία αυτά θα φτάσουν στους τελικούς καταναλωτές.

HELLENiQ ENERGY: Προτεραιότητα η ασφάλεια εφοδιασμού

Ο Κώστας Καραχάλιος, γενικός διευθυντής Εφοδιασμού και Πωλήσεων Πετρελαιοειδών της HELLENiQ ENERGY, επισημαίνει ότι η εξασφάλιση των απαραίτητων ποσοτήτων αποτελεί σταθερή προτεραιότητα για τον όμιλο.

Η εμπειρία από την ενεργειακή κρίση του 2022 συνέβαλε στην ταχύτερη προσαρμογή στις νέες συνθήκες. Αρχικά, η εταιρεία αναζήτησε φορτία από κοντινότερες περιοχές, όπως η Βόρεια Ευρώπη, η Βόρεια Αφρική και το Καζακστάν. Στη συνέχεια διεύρυνε τις επιλογές της προς τις ΗΠΑ και τη Λατινική Αμερική, αξιολογώντας κάθε φορά τη διαθεσιμότητα και το κόστος.

Το πρόβλημα για την Ευρώπη, σύμφωνα με τον ίδιο, δεν είναι πρωτίστως η επάρκεια ντίζελ, αλλά το υψηλό κόστος προμήθειας και μεταφοράς. Η Βόρεια Ευρώπη εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από εισαγωγές, ενώ οι αναγκαστικά μεγαλύτερες διαδρομές αυξάνουν τον χρόνο απασχόλησης των πλοίων και περιορίζουν τη διαθέσιμη μεταφορική ικανότητα.

Η αύξηση των ναύλων επιβαρύνει περαιτέρω το τελικό κόστος, σε μια περίοδο κατά την οποία οι διεθνείς τιμές των διυλισμένων προϊόντων κινούνται ήδη σε υψηλά επίπεδα.

Η εκτίμηση του στελέχους της HELLENiQ ENERGY είναι ότι, εφόσον δεν υπάρξει αποκλιμάκωση της γεωπολιτικής έντασης, ο χειμώνας θα είναι δύσκολος για τους καταναλωτές. Ακόμη και μικρές μεταβολές στην τιμή ανά λίτρο καυσίμου μεταφράζονται σε σημαντική συνολική επιβάρυνση, καθιστώντας δύσκολη την πλήρη αντιστάθμιση των αυξήσεων με κρατικές παρεμβάσεις.

Φυσικό αέριο: Ο καιρός θα κρίνει το ύψος των τιμών

Ανάλογη ανησυχία εκφράζει ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος, γενικός διευθυντής Διεθνούς Προμήθειας και Εμπορίας Ενέργειας της Metlen. Όπως εκτιμά, η πορεία των τιμών φυσικού αερίου και ηλεκτρικής ενέργειας θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από τις καιρικές συνθήκες.

Ένας ήπιος χειμώνας θα μπορούσε να συγκρατήσει τις τιμές κοντά στα σημερινά επίπεδα. Αντίθετα, ένας χειμώνας με φυσιολογικές θερμοκρασίες θα αύξανε τη ζήτηση, ενώ ένα παρατεταμένο κύμα ψύχους θα μπορούσε να οδηγήσει σε πολύ υψηλότερες τιμές. Η επίδραση θα μεταφερόταν και στη χονδρεμπορική αγορά ηλεκτρικής ενέργειας.

Κατά τον ίδιο, οι σημερινές τιμές δεν αντανακλούν κατ’ ανάγκη μια άμεση έλλειψη προσφοράς, αλλά σε μεγάλο βαθμό τους κινδύνους που αποτιμά η αγορά. Σε αυτούς περιλαμβάνονται η απώλεια ποσοτήτων υγροποιημένου φυσικού αερίου από το Κατάρ, καθώς και η προοπτική πλήρους διακοπής των ρωσικών προμηθειών προς την Ευρώπη.

Το βασικό σενάριο με το οποίο σχεδιάζει τη στρατηγική της η Metlen είναι η σταδιακή έξοδος του ρωσικού φυσικού αερίου από την ευρωπαϊκή αγορά: του LNG έως το τέλος του 2026 και του αερίου μέσω αγωγών τον Νοέμβριο του 2027, όπως προβλέπεται στο πλαίσιο που περιγράφεται από την ευρωπαϊκή πολιτική.

Η Metlen καλύπτει, σύμφωνα με τα στοιχεία που παρατίθενται, περίπου το 40% των εισαγωγών φυσικού αερίου της Ελλάδας και διαθέτει σημαντική παρουσία σε γειτονικές αγορές. Η εταιρεία προετοιμάζεται για το ενδεχόμενο διακοπής των ρωσικών ροών, διατηρώντας παράλληλα την ευελιξία να προσαρμοστεί εάν οι συνθήκες διαφοροποιηθούν.

Το κρίσιμο ζήτημα, όπως υπογραμμίζει ο κ. Κανελλόπουλος, είναι η ανάγκη στήριξης όχι μόνο των νοικοκυριών αλλά και της βιομηχανίας. Η παρατεταμένη ενεργειακή ακρίβεια μπορεί να επιβαρύνει το κόστος παραγωγής, να περιορίσει την ανταγωνιστικότητα και να μεταφέρει την κρίση από τους λογαριασμούς ενέργειας στην ευρύτερη οικονομική δραστηριότητα.

Η Ευρώπη πληρώνει τη συρρίκνωση της διυλιστικής δυναμικότητας

Την καλύτερη προετοιμασία της Ελλάδας σε επίπεδο ασφάλειας εφοδιασμού επισημαίνει και ο Γιάννης Αληγιζάκης, πρόεδρος του Συνδέσμου Εταιρειών Εμπορίας Πετρελαιοειδών.

Κατά την εκτίμησή του, η Ευρώπη αντιμετωπίζει πλέον τις συνέπειες της υποχώρησης της δικής της παραγωγικής ικανότητας. Η μείωση της διυλιστικής δυναμικότητας έχει αυξήσει την εξάρτηση από εισαγωγές, την ώρα που οι γεωπολιτικές εξελίξεις δυσκολεύουν την εξασφάλιση προϊόντων και ανεβάζουν το κόστος μεταφοράς.

Ο ίδιος θεωρεί ότι, μπροστά στον κίνδυνο ενός ιδιαίτερα ακριβού χειμώνα, απαιτείται μεγαλύτερη δημοσιονομική ευελιξία από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Με αυτόν τον τρόπο, οι κυβερνήσεις θα μπορούσαν να αξιοποιήσουν μέρος των αυξημένων φορολογικών εσόδων που προκύπτουν από τις υψηλότερες τιμές, ώστε να περιορίσουν την επιβάρυνση των καταναλωτών και των επιχειρήσεων.

Ωστόσο, το μέγεθος της πιθανής επιβάρυνσης δημιουργεί περιορισμούς και για τις κρατικές παρεμβάσεις. Όσο περισσότερο παραμένουν υψηλές οι διεθνείς τιμές, τόσο μεγαλύτερο γίνεται το δημοσιονομικό κόστος για την απορρόφηση μέρους των αυξήσεων.

Μια κρίση με περισσότερα από ένα μέτωπα

Η σημερινή ενεργειακή αναταραχή διαφέρει από την πετρελαϊκή κρίση του 1973, η οποία συνδέθηκε κυρίως με το εμπάργκο. Σήμερα, οι πιέσεις προέρχονται από πολλαπλές πηγές ταυτόχρονα: την αναστάτωση στα Στενά του Ορμούζ, τις δυσκολίες στις εναλλακτικές διαδρομές μέσω της Ερυθράς Θάλασσας, τους περιορισμούς στις ρωσικές εξαγωγές και τη μειωμένη διυλιστική δυναμικότητα στην Ευρώπη.

Σύμφωνα με τον κ. Αληγιζάκη, η ευρωπαϊκή διυλιστική ικανότητα έχει υποχωρήσει κατά 21%, εξέλιξη που περιορίζει τα περιθώρια αντίδρασης όταν διαταράσσονται οι διεθνείς ροές. Παράλληλα, οι ζημιές σε ρωσικά διυλιστήρια από ουκρανικές επιθέσεις έχουν οδηγήσει στην παράταση περιορισμών στις εξαγωγές ντίζελ από τη Ρωσία, ενώ οι ΗΠΑ έχουν αφήσει ανοικτό το ενδεχόμενο περιορισμού των δικών τους εξαγωγών.

Οι εξελίξεις αυτές υπογραμμίζουν ότι η ενεργειακή κρίση δεν περιορίζεται σε ένα προσωρινό κύμα ανατιμήσεων. Επηρεάζει τις διαδρομές εφοδιασμού, τη διαθεσιμότητα των προϊόντων, τα μεταφορικά κόστη και τις δυνατότητες παρέμβασης των κυβερνήσεων.

Το μεγάλο στοίχημα του χειμώνα

Η απελευθέρωση στρατηγικών αποθεμάτων μπορεί να περιορίσει προσωρινά τις πιέσεις και να βελτιώσει τη διαθεσιμότητα συγκεκριμένων προϊόντων. Δεν μπορεί, όμως, να υποκαταστήσει μια σταθερή εξομάλυνση των διεθνών ροών πετρελαίου και φυσικού αερίου.

Για την Ελλάδα, η διατήρηση ισχυρής διυλιστικής βάσης, η διαφοροποίηση των πηγών προμήθειας και η παρουσία εγχώριων εταιρειών στις περιφερειακές αγορές προσφέρουν σημαντική προστασία απέναντι στον κίνδυνο ελλείψεων.

Η μεγαλύτερη δοκιμασία βρίσκεται πλέον στις τιμές. Ένας ψυχρός χειμώνας, η παρατεταμένη διακοπή ενεργειακών ροών ή νέοι περιορισμοί στις εξαγωγές θα μπορούσαν να εντείνουν τις πιέσεις στο φυσικό αέριο, στο ηλεκτρικό ρεύμα και στα καύσιμα.

Το ζητούμενο για την Ευρώπη είναι να συνδυάσει την ασφάλεια εφοδιασμού με μέτρα που θα περιορίσουν το κόστος για την οικονομία. Γιατί ακόμη και όταν τα καύσιμα υπάρχουν, η τιμή τους μπορεί να αποδειχθεί εξίσου σοβαρή απειλή για τα νοικοκυριά και τον παραγωγικό ιστό.