Το πρόβλημα αποκτά μεγαλύτερες διαστάσεις καθώς η Ευρώπη εισέρχεται στον χειμώνα με τα αποθέματα φυσικού αερίου σε ιδιαίτερα χαμηλά επίπεδα. Το ενδεχόμενο μιας παρατεταμένης περιόδου ψύχους θα μπορούσε να δοκιμάσει την ενεργειακή ασφάλεια της ηπείρου, την ώρα που οι κυβερνήσεις διαθέτουν περιορισμένα δημοσιονομικά περιθώρια για νέες παρεμβάσεις στήριξης.

Η προειδοποίηση που διατυπώνει το Bloomberg σε εκτενή ανάλυσή του είναι χαρακτηριστική: η Ευρώπη χρειάζεται έναν ήπιο χειμώνα, καθώς μια έντονη και παρατεταμένη ψυχρή περίοδος θα μπορούσε να επιδεινώσει σημαντικά την ήδη δύσκολη κατάσταση.

Το νέο κύμα ακρίβειας περνά από την ενέργεια στα τρόφιμα

Οι προβλέψεις για αναζωπύρωση του πληθωρισμού στα τρόφιμα και στα προϊόντα ευρείας κατανάλωσης είχαν αρχίσει να διατυπώνονται ήδη από τους πρώτους μήνες του πολέμου. Οι οικονομολόγοι εκτιμούσαν ότι οι επιπτώσεις του ενεργειακού σοκ θα γίνονταν εντονότερες προς το τέλος του 2026 και στις αρχές του 2027, με πιθανή κορύφωση κατά το πρώτο εξάμηνο της επόμενης χρονιάς.

Τα τελευταία στοιχεία δείχνουν ότι αυτή η εξέλιξη βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη. Στην Ελλάδα, τα δεδομένα της ΕΛΣΤΑΤ για τον Οκτώβριο καταγράφουν την ενίσχυση των πληθωριστικών πιέσεων, επιβεβαιώνοντας ότι η ενεργειακή επιβάρυνση έχει αρχίσει να επηρεάζει ευρύτερα το κόστος διαβίωσης.

Η πίεση στα νοικοκυριά γίνεται αισθητή σε πολλαπλά επίπεδα. Οι λογαριασμοί ηλεκτρικής ενέργειας απορροφούν μεγαλύτερο μέρος του διαθέσιμου εισοδήματος, τα καύσιμα επιβαρύνουν τις καθημερινές μετακινήσεις και οι αγορές στο σούπερ μάρκετ γίνονται ακριβότερες, ακόμη και για όσους επιλέγουν προϊόντα σε προσφορά.

Η εικόνα αυτή εξηγεί και την αυξημένη ζήτηση για το επίδομα θέρμανσης. Περισσότερες από 185.000 αιτήσεις υποβλήθηκαν μέσα στο πρώτο 24ωρο λειτουργίας της πλατφόρμας, καταδεικνύοντας την ανάγκη των νοικοκυριών για οικονομική ενίσχυση ενόψει των ψυχρότερων μηνών.

Αντίστοιχα, η αυξημένη στροφή προς τα σταθερά μπλε τιμολόγια ηλεκτρικής ενέργειας αποτυπώνει την προσπάθεια των καταναλωτών να προστατευθούν από τις διακυμάνσεις της χονδρεμπορικής αγοράς. Πρόκειται ουσιαστικά για μια επιλογή μεγαλύτερης προβλεψιμότητας, σε μια περίοδο κατά την οποία το ενεργειακό κόστος έχει γίνει σημαντικός παράγοντας αβεβαιότητας για τον οικογενειακό προϋπολογισμό.

Δεύτερο ενεργειακό σοκ μέσα σε λιγότερο από πέντε χρόνια

Η σημερινή κρίση αποτελεί τη δεύτερη μεγάλη ενεργειακή δοκιμασία που αντιμετωπίζει η Ευρώπη σε διάστημα μικρότερο των πέντε ετών. Το 2022, μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, οι τιμές του φυσικού αερίου στην ευρωπαϊκή αγορά είχαν εκτοξευθεί, με τη μέση τιμή του TTF κατά το πρώτο εξάμηνο να αυξάνεται πάνω από 400% σε σχέση με την αντίστοιχη περίοδο του 2021.

Τώρα, η αναταραχή έχει νέα αφετηρία. Οι τιμές του φυσικού αερίου έχουν αυξηθεί σχεδόν κατά 200% από τον Φεβρουάριο, ξεπερνώντας τα 100 ευρώ ανά μεγαβατώρα στα τέλη Οκτωβρίου, στο υψηλότερο επίπεδο των τελευταίων τεσσάρων ετών, σύμφωνα με τα στοιχεία που παραθέτει το Bloomberg.

Στην ελληνική αγορά, η επιβάρυνση είναι επίσης σημαντική. Η ΕΛΣΤΑΤ καταγράφει για τον Οκτώβριο ετήσια αύξηση 80% στην τιμή του φυσικού αερίου για τους καταναλωτές, 39,4% στο ντίζελ κίνησης και 37,5% στο πετρέλαιο θέρμανσης.

Παράλληλα, σύμφωνα με τα στοιχεία του χρηματιστηρίου ενέργειας, ο μέσος όρος των τιμών φυσικού αερίου κατά την περίοδο Ιανουαρίου-Νοεμβρίου 2026 ήταν αυξημένος κατά 31,7% σε σύγκριση με τον αντίστοιχο μέσο όρο του επταμήνου του 2025.

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπολογίζει ότι από την έναρξη των πολεμικών επιχειρήσεων στο Ιράν το πρόσθετο κόστος εισαγωγής ενέργειας για την Ευρώπη έχει φθάσει τα 127 δισ. ευρώ. Πρόκειται για μια τεράστια επιβάρυνση, η οποία προστίθεται στις ήδη αυξημένες δημοσιονομικές ανάγκες των κρατών-μελών.

Οι κυβερνήσεις της ΕΕ έχουν ενισχύσει σημαντικά τα μέτρα στήριξης από τον Ιούνιο, με το συνολικό ύψος τους να προσεγγίζει πλέον τα 35 δισ. ευρώ, σύμφωνα με το ινστιτούτο Bruegel. Ωστόσο, η δυνατότητα περαιτέρω παρεμβάσεων είναι περιορισμένη, καθώς αρκετά κράτη αντιμετωπίζουν ήδη υψηλό δημόσιο χρέος και αυξημένες ανάγκες χρηματοδότησης.

Οι επιχειρήσεις και το πολιτικό κόστος της ακρίβειας

Η ενεργειακή αναταραχή δεν επιβαρύνει μόνο τους καταναλωτές. Οι πρώτες πιέσεις στις επιχειρήσεις αναμένεται να εμφανιστούν στους κλάδους με υψηλή ενεργειακή κατανάλωση, όπως οι κατασκευές, η παραγωγή λιπασμάτων και χημικών, οι αερομεταφορές και ο πρωτογενής τομέας.

Η αύξηση του κόστους ενέργειας περιορίζει τα περιθώρια κέρδους, επιβαρύνει την ανταγωνιστικότητα και δημιουργεί πρόσθετες πιέσεις στις τιμές των τελικών προϊόντων. Έτσι, ακόμη και εάν οι διεθνείς τιμές υποχωρήσουν σταδιακά, οι επιπτώσεις στην πραγματική οικονομία ενδέχεται να διατηρηθούν για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.

Ιδιαίτερη σημασία έχει και η πολιτική διάσταση. Με αρκετές σημαντικές εκλογικές αναμετρήσεις να πλησιάζουν στην Ευρώπη, το κόστος της ενέργειας αναμένεται να βρεθεί ψηλά στην πολιτική ατζέντα. Η αδυναμία των νοικοκυριών να ανταποκριθούν στους λογαριασμούς και στις καθημερινές μετακινήσεις μπορεί να ενισχύσει τη δυσαρέσκεια απέναντι στις κυβερνήσεις, ιδίως εάν οι ανατιμήσεις συνεχιστούν και στα τρόφιμα.

Το δυσμενές σενάριο για τα αποθέματα φυσικού αερίου

Ο μεγαλύτερος άμεσος κίνδυνος αφορά την επάρκεια των αποθεμάτων. Σύμφωνα με ένα από τα σενάρια του Ευρωπαϊκού Δικτύου Διαχειριστών Συστημάτων Μεταφοράς Φυσικού Αερίου (ENTSOG), εάν ο χειμώνας είναι ψυχρότερος από τις αρχικές προβλέψεις και η παγκόσμια αγορά υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) παραμείνει υπό πίεση, τα ευρωπαϊκά αποθέματα θα μπορούσαν να υποχωρήσουν στο μόλις 10% της χωρητικότητάς τους έως το τέλος της χειμερινής περιόδου.

Ακόμη και αυτή η εκτίμηση προϋποθέτει σημαντική προσαρμογή της κατανάλωσης, με τη ζήτηση φυσικού αερίου να μειώνεται κατά 15%. Για τη Γερμανία, μάλιστα, το συγκεκριμένο σενάριο αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο εξάντλησης των αποθεμάτων έως τον Μάρτιο.

Οι μετεωρολογικές προβλέψεις προσφέρουν προς το παρόν κάποια περιθώρια αισιοδοξίας, καθώς η γενική εικόνα παραπέμπει σε σχετικά ήπιο χειμώνα, ενδεχομένως υπό την επίδραση του φαινομένου Ελ Νίνιο. Αυτό, όμως, δεν αποκλείει την εμφάνιση διαδοχικών περιόδων έντονου ψύχους.

Η βρετανική MetDesk προειδοποιεί για πιθανότητα ψυχρών διαστημάτων, αρχικά στη βόρεια Ευρώπη τον Δεκέμβριο και στη συνέχεια σε διαφορετικές φάσεις του χειμώνα. Ένας επιπλέον κίνδυνος προέρχεται από την Ασία: εάν καταγραφεί εκεί έντονη πτώση της θερμοκρασίας, η ζήτηση για LNG θα αυξηθεί, ενισχύοντας τον ανταγωνισμό για τα διαθέσιμα φορτία και πιέζοντας ακόμη υψηλότερα τις διεθνείς τιμές.

Ορμούζ και ρωσικό LNG: Η Ευρώπη αλλάζει εξαρτήσεις

Πίσω από τη σημερινή ενεργειακή αναστάτωση βρίσκεται και ένα βαθύτερο πρόβλημα για την ευρωπαϊκή ενεργειακή ασφάλεια. Ο πόλεμος στο Ιράν και η ουσιαστική διακοπή της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ ανέδειξαν πόσο ευάλωτη παραμένει η Ευρώπη στις εξελίξεις των διεθνών ενεργειακών διαδρομών.

Ακόμη και αν υπάρξει σύντομα αποκλιμάκωση της σύγκρουσης, η αποκατάσταση των ενεργειακών ροών δεν θεωρείται δεδομένο ότι θα είναι άμεση. Οι επιπτώσεις στην προσφορά, στις μεταφορές και στις τιμές μπορεί να διατηρηθούν για αρκετό διάστημα μετά τον τερματισμό των πολεμικών επιχειρήσεων.

Την ίδια στιγμή, από την 1η Ιανουαρίου 2027 τίθεται σε πλήρη ισχύ η απαγόρευση εισαγωγών ρωσικού LNG στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Σύμφωνα με τους υπολογισμούς που παραθέτει το Bloomberg, οι ποσότητες που θα πρέπει να αντικατασταθούν αντιστοιχούν περίπου στο 15% του εφοδιασμού της Ευρώπης.

Το κενό που δημιουργήθηκε από τη σταδιακή απομάκρυνση του ρωσικού φυσικού αερίου καλύφθηκε σε μεγάλο βαθμό από αμερικανικές προμήθειες LNG. Ωστόσο, η νέα πραγματικότητα δημιουργεί ένα διαφορετικό είδος εξάρτησης, καθώς η Ευρώπη στηρίζεται πλέον περισσότερο σε έναν προμηθευτή που, παρά τη συμμαχική σχέση, δεν θεωρείται πλέον αυτονόητα προβλέψιμος σε όλες τις γεωπολιτικές και εμπορικές συνθήκες.

Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα διπλό ενεργειακό πρόβλημα: από τη μία πλευρά, το υψηλό κόστος που τροφοδοτεί νέο κύμα ακρίβειας και, από την άλλη, την αβεβαιότητα για την επάρκεια των προμηθειών. Ένας ήπιος χειμώνας θα μπορούσε να περιορίσει τις άμεσες πιέσεις, δεν θα έλυνε όμως τις βαθύτερες αδυναμίες του ευρωπαϊκού ενεργειακού συστήματος.