Η έκθεση, πάντως, δεν διαπιστώνει ούτε τεκμηριώνει συνεννόηση ή ύπαρξη καρτέλ μεταξύ των τραπεζών. Εστιάζει στις διαρθρωτικές συνθήκες της αγοράς και στους παράγοντες που αποδυναμώνουν τον ανταγωνισμό, περιορίζοντας τελικά τις αποδόσεις για τους αποταμιευτές.

Μόλις 10% η μετακύλιση των αυξήσεων της ΕΚΤ

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στον τρόπο με τον οποίο οι αυξήσεις των επιτοκίων της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας πέρασαν στις αποδόσεις των καταθέσεων. Για την περίοδο Ιουνίου 2022 – Μαΐου 2023, η έκθεση επικαλείται εκτίμηση της S&P, σύμφωνα με την οποία στην Ελλάδα μετακυλίστηκε στους καταθέτες μόλις το 10% των μεταβολών των επιτοκίων πολιτικής, έναντι 20% κατά μέσο όρο στην Ευρώπη.

Η Επιτροπή επισημαίνει ότι οι ελληνικές τράπεζες δεν ενσωμάτωσαν ουσιαστικά τις αυξήσεις ούτε στα επιτόκια των αποταμιευτικών λογαριασμών ούτε στις προθεσμιακές καταθέσεις. Το γεγονός αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία για τις τελευταίες, καθώς τα κεφάλαια παραμένουν δεσμευμένα για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα και είναι διαθέσιμα προς αξιοποίηση από την τράπεζα καθ' όλη τη διάρκεια της σύμβασης.

Σύμφωνα με την ανάλυση, η πλεονάζουσα ρευστότητα περιορίζει την ανάγκη των τραπεζών να ανταγωνιστούν για την προσέλκυση νέων καταθέσεων. Όταν τα διαθέσιμα κεφάλαια επαρκούν για τη χρηματοδότηση των δραστηριοτήτων τους, εξασθενεί το κίνητρο να προσφέρουν υψηλότερες αποδόσεις προκειμένου να προσελκύσουν ή να διατηρήσουν καταθέτες.

Οι καταθέτες παραμένουν στις ίδιες τράπεζες

Ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά ευρήματα της έρευνας αφορά τη χαμηλή κινητικότητα των καταθετών. Το 86% των ιδιωτών και το 73% των επιχειρήσεων που άνοιξαν προθεσμιακή κατάθεση επέλεξαν τράπεζα με την οποία είχαν ήδη συνεργασία.

Αντίστοιχα, η έρευνα διαπιστώνει ότι το 89% των ιδιωτών και των επιχειρήσεων διατηρεί ως βασική ή μοναδική τράπεζα μία από τις τέσσερις συστημικές. Λιγότεροι από ένας στους τρεις άνοιξαν λογαριασμό όψεως ή ταμιευτηρίου σε διαφορετική τράπεζα από εκείνη με την οποία συνεργάζονταν ήδη.

Ενδεικτική της περιορισμένης κινητικότητας είναι και η σχεδόν μηδενική χρήση της θεσμοθετημένης υπηρεσίας αλλαγής τραπεζικού λογαριασμού. Από το 2017 έως τη σύνταξη της έκθεσης είχαν υποβληθεί μόλις 15 σχετικά αιτήματα, από τα οποία διεκπεραιώθηκαν τα 12.

Η Επιτροπή θεωρεί ότι η διαδικασία αναζήτησης εναλλακτικών προϊόντων, η δυσκολία αξιολόγησης των διαθέσιμων πληροφοριών και οι διοικητικές διαδικασίες που συνοδεύουν τη μεταφορά τραπεζικής σχέσης λειτουργούν αποτρεπτικά. Έτσι, ακόμη και όταν υπάρχουν προϊόντα με καλύτερες αποδόσεις, η μετάβαση σε άλλη τράπεζα δεν αποτελεί εύκολη επιλογή για σημαντικό μέρος των καταθετών.

Οι τέσσερις προτάσεις για την ενίσχυση του ανταγωνισμού

Η Επιτροπή Ανταγωνισμού δεν περιορίζεται στη διαπίστωση των προβλημάτων, αλλά προτείνει ένα πλέγμα παρεμβάσεων με στόχο να ενισχυθεί ο ανταγωνισμός, να διευρυνθούν οι επιλογές των καταθετών και να γίνει ευκολότερη η αναζήτηση καλύτερων αποδόσεων. Οι προτάσεις της κινούνται σε τέσσερις βασικούς άξονες.

1. Είσοδος νέων ανταγωνιστών και επέκταση υφιστάμενων παικτών

Η πρώτη πρόταση αφορά την ενίσχυση της παρουσίας ανταγωνιστικών παρόχων στην ελληνική αγορά. Σύμφωνα με την Επιτροπή, η είσοδος νέων τραπεζών ή η επέκταση της δραστηριότητας υφιστάμενων μικρότερων παικτών θα μπορούσε να δημιουργήσει ισχυρότερη πίεση στις συστημικές τράπεζες για βελτίωση των επιτοκίων τους.

Η λογική είναι ότι νέοι πάροχοι, προκειμένου να αποκτήσουν πρόσβαση στην ελληνική καταθετική βάση, θα έχουν κίνητρο να προσφέρουν ελκυστικότερες αποδόσεις. Αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει και τις μεγάλες τράπεζες σε αντίστοιχες κινήσεις, προκειμένου να διατηρήσουν τα υφιστάμενα υπόλοιπα και να περιορίσουν τις εκροές καταθέσεων.

2. Δημιουργία κρατικών αποταμιευτικών λογαριασμών

Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες προτάσεις αφορά τη δημιουργία ειδικών κρατικών καταθετικών λογαριασμών, κατά τα πρότυπα του γαλλικού Livret A και του Livret d’épargne populaire (LEP).

Στα συγκεκριμένα προϊόντα το επιτόκιο καθορίζεται από το κράτος, κατόπιν σχετικής διαδικασίας στην οποία συμμετέχει η κεντρική τράπεζα. Πρόκειται για λογαριασμούς αποταμιευτικού χαρακτήρα, με δυνατότητα ελεύθερης ανάληψης χρημάτων, οι οποίοι παράλληλα μπορούν να συμβάλουν στη χρηματοδότηση του κρατικού προϋπολογισμού.

Η έκθεση αναφέρεται στις αποδόσεις που προσέφεραν τα αντίστοιχα γαλλικά προϊόντα, οι οποίες στις αρχές του 2025 διαμορφώνονταν σε επίπεδα σημαντικά υψηλότερα από εκείνα των απλών καταθέσεων πρώτης ζήτησης. Ενδεικτικά, τα επιτόκια είχαν φτάσει περίπου στο 3% και 4%, πριν υποχωρήσουν από τον Φεβρουάριο του 2025 στο 2,4% και 3,5% αντίστοιχα.

Τα γαλλικά προϊόντα έχουν συγκεκριμένους περιορισμούς, μεταξύ των οποίων ανώτατα όρια καταθέσεων περίπου 20.000 ευρώ και περιορισμούς ως προς τον αριθμό των τραπεζών στις οποίες μπορεί να τηρείται ο λογαριασμός. Η Επιτροπή θεωρεί, ωστόσο, ότι ένα αντίστοιχο ελληνικό μοντέλο θα μπορούσε να προσαρμοστεί στις εγχώριες συνθήκες, ακόμη και με τη μορφή προθεσμιακών καταθέσεων ή με διαφορετικά όρια και όρους λειτουργίας.

Ένα τέτοιο εργαλείο θα μπορούσε να λειτουργήσει συμπληρωματικά προς τις υφιστάμενες μορφές χρηματοδότησης του Δημοσίου, όπως τα έντοκα γραμμάτια και τα κρατικά ομόλογα. Το πλεονέκτημά του, σύμφωνα με την έκθεση, θα ήταν ότι θα παρέχει στους αποταμιευτές ένα προκαθορισμένο επιτόκιο, χωρίς να απαιτείται η συμμετοχή σε δημοπρασία ή οι διαδικασίες που συνοδεύουν την αγορά τίτλων του Δημοσίου.

3. Νέα καταθετικά προϊόντα με πραγματικά αποταμιευτικά χαρακτηριστικά

Η τρίτη κατεύθυνση αφορά τη δημιουργία τυποποιημένων καταθετικών προϊόντων που θα επιβραβεύουν όσους διατηρούν σταθερά υπόλοιπα στους λογαριασμούς τους.

Ως παράδειγμα αναφέρονται οι λογαριασμοί με fidelity premium, που εφαρμόζονται στο Βέλγιο. Σε αυτά τα προϊόντα προβλέπονται δύο διαφορετικά επιτόκια: ένα βασικό, το οποίο εφαρμόζεται στο σύνολο του ποσού της κατάθεσης, και ένα πρόσθετο προνομιακό επιτόκιο, το οποίο παρέχεται για τα κεφάλαια που παραμένουν στον λογαριασμό για συγκεκριμένο χρονικό διάστημα, συνήθως ένα έτος.

Με αυτόν τον τρόπο, οι καταθέτες έχουν κίνητρο να διατηρούν υψηλότερα υπόλοιπα, ενώ οι τράπεζες εξασφαλίζουν μεγαλύτερη σταθερότητα στη βάση των καταθέσεών τους.

Η Επιτροπή επισημαίνει ότι η δημιουργία τέτοιων προϊόντων θα μπορούσε να αποτελέσει εναλλακτική λύση στις κλασικές προθεσμιακές καταθέσεις, οι οποίες απαιτούν δέσμευση των κεφαλαίων για συγκεκριμένη περίοδο. Ειδικότερα, θα μπορούσαν να προσφέρουν καλύτερη απόδοση για τα ποσά που παραμένουν αποταμιευμένα, διατηρώντας παράλληλα μεγαλύτερη ευελιξία ως προς τη χρήση των χρημάτων από τον δικαιούχο.

Η πρόταση αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε ένα περιβάλλον όπου οι τράπεζες ενδέχεται να μην επιθυμούν να δεσμευτούν για μεγάλα χρονικά διαστήματα σε υψηλά επιτόκια προθεσμιακών καταθέσεων, λόγω της αβεβαιότητας για τη μελλοντική πορεία των επιτοκίων της ΕΚΤ. Η Επιτροπή θεωρεί ότι η προσφορά απλών, συγκρίσιμων και πραγματικά αποταμιευτικών προϊόντων θα μπορούσε να καλύψει ένα σημαντικό κενό στην αγορά.

4. Ευκολότερη σύγκριση επιτοκίων και αλλαγή τράπεζας

Ο τέταρτος άξονας αφορά την ενίσχυση της διαφάνειας και της κινητικότητας των καταθετών. Η Επιτροπή θεωρεί ότι η πρόσβαση σε συγκρίσιμες πληροφορίες και η απλοποίηση της διαδικασίας αλλαγής τράπεζας μπορούν να περιορίσουν τα εμπόδια που σήμερα κρατούν τους πελάτες στις υφιστάμενες συνεργασίες τους.

Από τον Ιανουάριο του 2025, η Τράπεζα της Ελλάδος δημοσιεύει στοιχεία για τα επιτόκια των καταθετικών και άλλων τραπεζικών προϊόντων. Ωστόσο, η Επιτροπή εκτιμά ότι η συγκεκριμένη πληροφόρηση θα μπορούσε να αξιοποιηθεί αποτελεσματικότερα, εφόσον οι τράπεζες υποχρεωθούν να παρέχουν μέσω των ιστοσελίδων τους άμεση πρόσβαση στα συγκριτικά στοιχεία της ΤτΕ, αλλά και σε εξειδικευμένες ιστοσελίδες σύγκρισης επιτοκίων.

Παράλληλα, προτείνεται να ενισχυθεί η ενημέρωση των καταναλωτών για την υφιστάμενη υπηρεσία αλλαγής τραπεζικού λογαριασμού, ενώ εξετάζεται και η επέκταση της εφαρμογής της στις επιχειρήσεις.

Μακροπρόθεσμα, η Επιτροπή αναφέρεται και στη δυνατότητα δημιουργίας ενός ευρωπαϊκού συστήματος φορητότητας αριθμού λογαριασμού. Με ένα τέτοιο μοντέλο, ο καταθέτης θα μπορούσε να διατηρεί έναν ενιαίο αριθμό-ομπρέλα, ακόμη και όταν αλλάζει τράπεζα, χωρίς να χρειάζεται να ενημερώνει κάθε φορά τους συναλλασσομένους του. Η πρόταση αφορά ενδεχόμενη ευρωπαϊκή λύση και όχι ένα μέτρο που είναι ήδη έτοιμο προς εφαρμογή.

Σημαντικό ρόλο θα μπορούσαν επίσης να έχουν οι ενώσεις καταναλωτών, μέσω της ενημέρωσης νοικοκυριών και επιχειρήσεων για τις διαθέσιμες αποδόσεις και τα εργαλεία σύγκρισης, ώστε η πληροφόρηση να φτάνει σε όσο το δυνατόν μεγαλύτερο μέρος των καταθετών.

Πώς πραγματοποιήθηκε η έρευνα

Η κλαδική έρευνα της Επιτροπής Ανταγωνισμού ξεκίνησε τον Ιούλιο του 2024 και εξετάζει τις συνθήκες ανταγωνισμού στην αγορά καταθέσεων από το 2019 έως τις αρχές του 2025. Στόχος ήταν να εντοπιστούν πιθανές στρεβλώσεις και να διατυπωθούν προτάσεις για τη βελτίωση των όρων ανταγωνισμού προς όφελος ιδιωτών και επιχειρήσεων.

Για την εκπόνησή της, η Επιτροπή συνεργάστηκε με τον καθηγητή του Πανεπιστημίου του Μάντσεστερ Μάρκο Ζαχαριάδη, ειδικό στη χρηματοοικονομική τεχνολογία και στα πληροφοριακά συστήματα, καθώς και με την εταιρεία Pro Rata, η οποία πραγματοποίησε έρευνα μεταξύ καταναλωτών και επιχειρήσεων.

Τον Δεκέμβριο του 2025 δημοσιεύθηκε η Ενδιάμεση Έκθεση και ακολούθησε δημόσια διαβούλευση, ενώ τον Φεβρουάριο του 2026 πραγματοποιήθηκε ειδική ημερίδα για την παρουσίαση και συζήτηση των ευρημάτων και των προτεινόμενων παρεμβάσεων. Στην τελική έκδοση ενσωματώθηκαν οι παρατηρήσεις και τα υπομνήματα των συμμετεχόντων στη διαβούλευση.

Η ανάλυση καλύπτει την εξέλιξη των καταθέσεων ιδιωτών και επιχειρήσεων, τα διαθέσιμα προϊόντα, τη διαμόρφωση των επιτοκίων και τις επιμέρους παραμέτρους που επηρεάζουν τις τραπεζικές αποφάσεις. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται τα επιτόκια της ΕΚΤ, η ρευστότητα και η χρηματοδότηση των πιστωτικών ιδρυμάτων, η κεφαλαιακή τους επάρκεια, η κερδοφορία, οι δείκτες αποδοτικότητας και ο πιστωτικός κίνδυνος.

Η γενικότερη εικόνα που προκύπτει είναι ότι η ελληνική αγορά καταθέσεων χαρακτηρίζεται από ισχυρή συγκέντρωση, περιορισμένη διαφοροποίηση προϊόντων και έντονη προσκόλληση των πελατών στις υφιστάμενες τραπεζικές σχέσεις. Η αναγνωρισιμότητα, η φήμη και η αξιοπιστία των τραπεζικών σημάτων, σε συνδυασμό με την ποιότητα εξυπηρέτησης και τους όρους τιμολόγησης, εξακολουθούν να επηρεάζουν καθοριστικά τις επιλογές των καταθετών.

Το βασικό συμπέρασμα της Επιτροπής είναι ότι η βελτίωση των αποδόσεων δεν εξαρτάται μόνο από την πορεία των επιτοκίων της ΕΚΤ, αλλά και από τη λειτουργία της ίδιας της αγοράς. Περισσότεροι ανταγωνιστές, νέα αποταμιευτικά προϊόντα και ουσιαστικά ευκολότερη μετακίνηση μεταξύ τραπεζών θα μπορούσαν να ενισχύσουν την πίεση προς τα πιστωτικά ιδρύματα για καλύτερες αποδόσεις. Μέχρι τότε, η υψηλή συγκέντρωση και η περιορισμένη κινητικότητα των καταθετών εξακολουθούν να αποτελούν βασικά χαρακτηριστικά της ελληνικής τραπεζικής αγοράς.