Το πρόβλημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία επειδή οι δύο χώρες αποτελούν μαζί περισσότερο από το 25% του παγκόσμιου εμπορίου σιταριού. Παράλληλα, αντιπροσωπεύουν περίπου τα δύο τρίτα του διεθνούς εμπορίου ηλιελαίου και περίπου το 10% των παγκόσμιων εξαγωγών καλαμποκιού.

Όπως χαρακτηριστικά επισημαίνει η Caitlin Welsh, ειδικός σε θέματα επισιτιστικής ασφάλειας στο Center for Strategic and International Studies, η σημασία της Μαύρης Θάλασσας για το σιτάρι είναι αντίστοιχη με εκείνη που έχουν τα Στενά του Ορμούζ για το πετρέλαιο.

Και αυτό σημαίνει ότι η κρίση δεν αφορά μόνο τις αγορές εμπορευμάτων. Εφόσον συνεχιστεί, μπορεί να μεταφερθεί σταδιακά στις τιμές τροφίμων, στον πληθωρισμό και τελικά στις αποφάσεις των κεντρικών τραπεζών.

Το σιτάρι σε υψηλά τριετίας

Η διαταραχή έχει ήδη αρχίσει να αποτυπώνεται στις αγορές. Οι τιμές του σιταριού έχουν κινηθεί σε υψηλά τριετίας, καθώς οι εισαγωγείς αναζητούν εναλλακτικές πηγές προμήθειας.

Η Αίγυπτος, ο μεγαλύτερος εισαγωγέας σιταριού παγκοσμίως, δεν έχει παραλάβει φορτία από τη Μαύρη Θάλασσα εδώ και περίπου έναν μήνα. Άλλες χώρες αναγκάζονται να στραφούν σε προμηθευτές που βρίσκονται πολύ πιο μακριά και με υψηλότερο κόστος μεταφοράς.

Το Βιετνάμ στράφηκε στη Βουλγαρία και στις Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ η Γαλλία πραγματοποίησε την πρώτη αποστολή σιταριού προς το Σουδάν εδώ και 18 χρόνια. Η Λιβύη χρησιμοποίησε το λιμάνι της Ρουέν για πρώτη φορά εδώ και περισσότερο από μία δεκαετία.

Τουρκία και Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα αναζητούν φορτία στις χώρες της Βαλτικής, ενώ το Μπανγκλαντές εξετάζει προμήθειες από τη Ρουμανία και την Αργεντινή. Αγοραστές στρέφονται ακόμη και προς την Αυστραλία, παρότι η νέα συγκομιδή της χώρας δεν έχει ακόμη ξεκινήσει.

Το πρόβλημα είναι ότι οι εναλλακτικές πηγές δεν διαθέτουν απεριόριστη δυναμικότητα.

Η ξηρασία έχει επηρεάσει τις αποδόσεις σιταριού και καλαμποκιού στις ΗΠΑ, ενώ οι υψηλές θερμοκρασίες έχουν επιβαρύνει την ευρωπαϊκή παραγωγή. Παράλληλα, το αυξημένο κόστος καυσίμων και λιπασμάτων δημιουργεί πρόσθετη πίεση στο κόστος παραγωγής.

Η Μαύρη Θάλασσα δύσκολα αντικαθίσταται

Το βασικό πρόβλημα είναι η εξάρτηση των εξαγωγών από συγκεκριμένες υποδομές.

Περισσότερο από το 70% των ρωσικών εξαγωγών σιτηρών πραγματοποιείται μέσω της ευρύτερης περιοχής της Μαύρης Θάλασσας. Η Μόσχα προσπαθεί να μεταφέρει φορτία μέσω Καζακστάν, Βαλτικής, Κασπίας και Απω Ανατολής, όμως οι μεγαλύτερες χερσαίες αποστάσεις αυξάνουν σημαντικά το κόστος.

Η Ρωσία εξετάζει την αναστολή των εξαγωγικών δασμών στα σιτηρά, καθώς και επιδοτήσεις για τη μεταφορά φορτίων προς εναλλακτικά λιμάνια. Ωστόσο, ακόμη και με οικονομικά κίνητρα, οι νέες διαδρομές δύσκολα μπορούν να αντικαταστήσουν την τεράστια μεταφορική δυναμικότητα της Μαύρης Θάλασσας.

Για την Ουκρανία η κατάσταση είναι ακόμη πιο κρίσιμη.

Τα λιμάνια γύρω από την Οδησσό διακινούσαν υπό κανονικές συνθήκες περίπου το 90% των ουκρανικών εξαγωγών σιτηρών. Οι συνεχείς επιθέσεις περιορίζουν πλέον τη δυνατότητα της χώρας να διοχετεύσει τη νέα παραγωγή στις διεθνείς αγορές.

Οι αγροτικές εξαγωγές αντιπροσωπεύουν περισσότερο από το μισό των συνολικών εξαγωγικών εσόδων της Ουκρανίας. Η συσσώρευση της νέας σοδειάς στις αποθήκες πιέζει ήδη τις εγχώριες τιμές και δημιουργεί ζημιές για τους παραγωγούς.

Το πρόβλημα της αποθήκευσης γίνεται επίσης οξύ. Η διαθέσιμη χωρητικότητα ενδέχεται να εξαντληθεί έως τις αρχές Νοεμβρίου, με αποτέλεσμα ορισμένοι παραγωγοί να καταφεύγουν ακόμη και σε προσωρινές λύσεις, όπως πλαστικούς σάκους-σιλό.

Ο Δούναβης και τα χερσαία δίκτυα δεν επαρκούν

Η προσπάθεια μεταφοράς μεγαλύτερων ποσοτήτων μέσω του ρουμανικού λιμανιού της Κωνστάντζα αντιμετωπίζει επίσης προβλήματα.

Η χαμηλή στάθμη του Δούναβη περιορίζει τη μεταφορική δυνατότητα, ενώ περίπου 80 πλοία, κυρίως μικρότερου μεγέθους, έχουν σχηματίσει ουρά κοντά στα ουκρανικά λιμάνια του ποταμού, σύμφωνα με στοιχεία των Kpler και Bloomberg.

Ακόμη πιο περιορισμένη είναι η δυνατότητα των σιδηροδρομικών δικτύων.

Από τις συνοριακές σιδηροδρομικές διαβάσεις της Ουκρανίας διακινούνται περίπου 180 βαγόνια σιτηρών την ημέρα, που αντιστοιχούν σε περίπου 10.000 τόνους.

Για μια χώρα που αποτελεί έναν από τους μεγαλύτερους εξαγωγείς σιτηρών στον κόσμο, η ποσότητα αυτή είναι εξαιρετικά μικρή σε σχέση με τον όγκο που απαιτείται για να αναπληρώσει τις θαλάσσιες εξαγωγές.

Αίγυπτος και Μέση Ανατολή στο επίκεντρο

Ο μεγαλύτερος κίνδυνος αφορά τις χώρες της Αφρικής και της Μέσης Ανατολής, όπου το φθηνό σιτάρι της Μαύρης Θάλασσας αποτελεί βασικό στοιχείο της επισιτιστικής ασφάλειας.

Ρωσία και Ουκρανία καλύπτουν περίπου το μισό των εισαγωγών σιταριού της Αιγύπτου. Η χώρα διαθέτει ένα από τα μεγαλύτερα προγράμματα επιδοτούμενου ψωμιού στον κόσμο, με σχεδόν τα δύο τρίτα των αιγυπτιακών νοικοκυριών να δικαιούνται πρόσβαση σε επιδοτούμενο ψωμί.

Τα αποθέματα για το συγκεκριμένο πρόγραμμα επαρκούν μέχρι τον Φεβρουάριο, ενισχυμένα και από την καλή εγχώρια συγκομιδή. Αυτό όμως δεν εξαλείφει την πίεση.

Οι αρτοποιοί αντιμετωπίζουν αυξημένο κόστος αλευριού, ενέργειας και εργασίας και καλούνται να απορροφήσουν μέρος της επιβάρυνσης χωρίς μεγάλες αυξήσεις στις τελικές τιμές.

Εάν η διαταραχή στη Μαύρη Θάλασσα παραταθεί, η δημοσιονομική πίεση για τις κυβερνήσεις που επιδοτούν το ψωμί θα αυξηθεί επίσης.

Η Τουρκία αναζητά νέα συμφωνία για τα σιτηρά

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η Τουρκία επιχειρεί να επαναφέρει στο τραπέζι μια συμφωνία αντίστοιχη με την Πρωτοβουλία για τα Σιτηρά της Μαύρης Θάλασσας που είχε εφαρμοστεί το 2022.

Η Άγκυρα έχει καταρτίσει σχετική πρόταση και βρίσκεται σε επαφές με τη Μόσχα και το Κίεβο. Μέχρι στιγμής, ωστόσο, δεν υπάρχουν ενδείξεις ότι μια νέα συμφωνία βρίσκεται κοντά.

Το κρίσιμο στοιχείο είναι ότι η αγορά χρειάζεται όχι μόνο πολιτική συμφωνία, αλλά και ασφαλή και αξιόπιστη λειτουργία των λιμανιών, των αποθηκευτικών εγκαταστάσεων και των θαλάσσιων εμπορικών διαδρομών.

Ο κίνδυνος μεταφέρεται στο 2027

Το άμεσο πρόβλημα είναι η φετινή συγκομιδή. Ο μεγαλύτερος κίνδυνος, όμως, αφορά την επόμενη χρονιά.

Οι αγρότες στη Ρωσία και την Ουκρανία έχουν ήδη αρχίσει να σχεδιάζουν τις καλλιέργειες της επόμενης περιόδου και οι πρώτες ενδείξεις δείχνουν ότι οι εκτάσεις με σιτάρι ενδέχεται να περιοριστούν.

Αυτό δημιουργεί έναν δεύτερο γύρο κινδύνου: ακόμη και αν οι εξαγωγές αποκατασταθούν τους επόμενους μήνες, η χαμηλότερη παραγωγή και οι μειωμένες φυτεύσεις μπορούν να περιορίσουν την παγκόσμια προσφορά και μέσα στο 2027.

Οι τιμές του σιταριού έχουν παρουσιάσει υποχώρηση μέσα στον Σεπτέμβριο, καθώς οι αγορές προεξοφλούν πιθανότητα διπλωματικής αποκλιμάκωσης. Ωστόσο, η πρόσκαιρη αποκλιμάκωση των τιμών δεν σημαίνει ότι ο κίνδυνος έχει εξαφανιστεί.

Οι ζημιές στις λιμενικές και αποθηκευτικές υποδομές δεν αποκαθίστανται σε λίγες εβδομάδες. Απαιτούνται μήνες ή ακόμη και χρόνια για την πλήρη επαναφορά της δυναμικότητας.

Από το σιτάρι στον πληθωρισμό

Η μεγάλη εικόνα για τις αγορές είναι ότι η ενεργειακή κρίση και η επισιτιστική κρίση αρχίζουν να συνδέονται.

Το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο αυξάνουν το κόστος μεταφοράς και παραγωγής. Τα λιπάσματα ακριβαίνουν. Παράλληλα, η διαταραχή στη Μαύρη Θάλασσα περιορίζει την προσφορά βασικών αγροτικών προϊόντων.

Εάν η κατάσταση παραταθεί, η επιβάρυνση δεν θα μείνει στις αγορές εμπορευμάτων. Θα περάσει σταδιακά στο αλεύρι, στο ψωμί, στα ζυμαρικά, στις ζωοτροφές και σε ένα ευρύτερο φάσμα τροφίμων.

Και εκεί βρίσκεται ο μεγαλύτερος κίνδυνος για την παγκόσμια οικονομία: μια νέα πληθωριστική πίεση που δεν θα προέρχεται μόνο από την ενέργεια, αλλά ταυτόχρονα από την ίδια την αλυσίδα παραγωγής και διακίνησης τροφίμων.

Όπως τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν κρίσιμο σημείο για το πετρέλαιο, έτσι η Μαύρη Θάλασσα αποτελεί κρίσιμο σημείο για το σιτάρι. Και όσο παραμένει ουσιαστικά αποκλεισμένη, τόσο αυξάνεται ο κίνδυνος η κρίση να μετατραπεί από περιφερειακό πρόβλημα μεταφορών σε παγκόσμιο πληθωριστικό σοκ.