Η μεγάλη διαφορά με την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη

Η Morningstar DBRS χωρίζει τις οικονομίες με χαμηλότερα εισοδήματα σε δύο βασικές ομάδες. Το 2025, συνολικά 15 από τα 27 κράτη-μέλη της Ε.Ε. βρίσκονταν κάτω από το 90% του μέσου ευρωπαϊκού επιπέδου εισοδήματος.

Οι οικονομίες αυτές αντιπροσωπεύουν περίπου το 25% του ΑΕΠ της Ε.Ε., με την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη να αντιστοιχεί περίπου στο 13% και τη Νότια Ευρώπη στο 12%.

Η διαφορά στην πορεία των δύο περιοχών είναι εντυπωσιακή.

Οι χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης, όπως η Πολωνία, η Ρουμανία, η Βουλγαρία, η Κροατία, η Τσεχία και οι χώρες της Βαλτικής, έχουν πραγματοποιήσει μεγάλη πρόοδο. Το σχετικό επίπεδο εισοδήματός τους αυξήθηκε από περίπου 29% του μέσου όρου της Ε.Ε. το 2000 σε περίπου 61% σήμερα.

Κεντρικό ρόλο σε αυτή την ταχεία σύγκλιση έπαιξαν οι υψηλές επενδύσεις, οι εισροές άμεσων ξένων επενδύσεων και η αξιοποίηση των ευρωπαϊκών κονδυλίων.

Ο Νότος έχασε έδαφος

Η εικόνα είναι πολύ διαφορετική για τις χώρες της Νότιας Ευρώπης, οι οποίες ξεκίνησαν από πολύ υψηλότερη εισοδηματική βάση, αλλά επηρεάστηκαν έντονα από την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση και, στη συνέχεια, από την κρίση χρέους της Ευρωζώνης.

Ως αποτέλεσμα, το σχετικό επίπεδο εισοδήματος των οικονομιών του Νότου υποχώρησε από περίπου 86% του μέσου όρου της Ε.Ε. το 2000 σε μόλις 71% σήμερα.

Παρά τις μεταρρυθμίσεις των τελευταίων ετών και την επιστροφή σε υψηλότερους ρυθμούς ανάπτυξης, η απόσταση από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο παραμένει σημαντική.

Σύμφωνα με τη Morningstar DBRS, βασική αιτία είναι η μικρότερη αύξηση του κεφαλαίου και της παραγωγικότητας σε σχέση με την υπόλοιπη Ευρώπη. Με άλλα λόγια, ο Νότος δεν αντιμετωπίζει πλέον μόνο το πρόβλημα της χαμηλής ανάπτυξης, αλλά κυρίως το ζήτημα της χαμηλότερης παραγωγικότητας και της περιορισμένης δημιουργίας νέου παραγωγικού κεφαλαίου.

Η Ελλάδα στο επίκεντρο του προβλήματος

Για την Ελλάδα, η προειδοποίηση έχει ακόμη μεγαλύτερη σημασία, καθώς το χαμηλό επίπεδο εισοδήματος σε σχέση με την Ευρώπη παραμένει ένα από τα βασικά διαρθρωτικά προβλήματα της οικονομίας.

Η ισχυρή ανάπτυξη των τελευταίων ετών έχει βελτιώσει σημαντικά τη δημοσιονομική και μακροοικονομική εικόνα, όμως δεν αρκεί από μόνη της για να κλείσει το εισοδηματικό χάσμα.

Το πρόβλημα είναι ότι τα περιθώρια για εύκολη σύγκλιση περιορίζονται. Οι οικονομίες του Νότου έχουν ήδη πλησιάσει περισσότερο τα επίπεδα κεφαλαίου και παραγωγικότητας των πλουσιότερων ευρωπαϊκών οικονομιών. Επομένως, η απλή αύξηση των επενδύσεων δεν αρκεί.

Το επόμενο βήμα θα πρέπει να αφορά επενδύσεις υψηλότερης ποιότητας, τεχνολογία, καινοτομία και αύξηση της παραγωγικότητας.

Το δημογραφικό γίνεται ακόμη μεγαλύτερο εμπόδιο

Ένας ακόμη παράγοντας που μπορεί να δυσκολέψει την προσπάθεια σύγκλισης είναι η δημογραφική εξέλιξη.

Η Morningstar DBRS επισημαίνει ότι το ποσοστό του πληθυσμού σε ηλικία εργασίας αναμένεται να μειωθεί στις περισσότερες οικονομίες τόσο της Κεντρικής και Ανατολικής όσο και της Νότιας Ευρώπης.

Για χώρες όπως η Ελλάδα, η εξέλιξη αυτή είναι ιδιαίτερα κρίσιμη. Μικρότερο εργατικό δυναμικό σημαίνει ότι η οικονομία θα πρέπει να παράγει περισσότερη αξία ανά εργαζόμενο προκειμένου να διατηρήσει υψηλούς ρυθμούς αύξησης του κατά κεφαλήν εισοδήματος.

Παράλληλα, η ενίσχυση της συμμετοχής στην αγορά εργασίας, η επανεκπαίδευση του εργατικού δυναμικού και η προσέλκυση και διατήρηση ανθρώπινου κεφαλαίου αποκτούν ολοένα μεγαλύτερη σημασία.

Από την «εύκολη» ανάπτυξη στην παραγωγικότητα

Το βασικό μήνυμα της Morningstar DBRS είναι ότι η περίοδος των εύκολων κερδών στη σύγκλιση έχει ουσιαστικά τελειώσει.

Οι χώρες που βρίσκονταν πολύ χαμηλότερα από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο μπορούσαν να αναπτυχθούν ταχύτερα μέσω της συσσώρευσης κεφαλαίου, της εισροής ξένων επενδύσεων και της αξιοποίησης ευρωπαϊκών πόρων.

Για τον ευρωπαϊκό Νότο, όμως, η επόμενη φάση είναι δυσκολότερη. Η ανάπτυξη θα πρέπει να στηριχθεί περισσότερο στην παραγωγικότητα, την καινοτομία, τις επενδύσεις υψηλής προστιθέμενης αξίας και την αποτελεσματικότερη αξιοποίηση του εργατικού δυναμικού.

Και αυτό έχει άμεση σημασία όχι μόνο για την ανάπτυξη, αλλά και για τα δημόσια οικονομικά. Η συνέχιση της εισοδηματικής σύγκλισης ενισχύει τα φορολογικά έσοδα, βελτιώνει την ανθεκτικότητα της οικονομίας και, τελικά, ενισχύει την ικανότητα ενός κράτους να εξυπηρετεί το χρέος του.

Για την Ελλάδα, επομένως, το μεγάλο στοίχημα της επόμενης δεκαετίας δεν είναι απλώς να διατηρήσει υψηλότερη ανάπτυξη από την Ευρώπη. Είναι να καταφέρει να μετατρέψει την ανάπτυξη σε διατηρήσιμη αύξηση της παραγωγικότητας και του πραγματικού εισοδήματος, ώστε η σημερινή διαδικασία σύγκλισης να μην εξελιχθεί σε νέα περίοδο στασιμότητας.