Ο λεγόμενος «ενάρετος κύκλος» που επί δεκαετίες στήριζε την παγκόσμια οικονομική ισορροπία φαίνεται πλέον να έχει υποστεί σοβαρή ρωγμή. Πρόκειται για το άτυπο σύστημα που εγκαθιδρύθηκε τη δεκαετία του 1970, βάσει του οποίου οι Ηνωμένες Πολιτείες παρείχαν ασφάλεια στις χώρες του Κόλπου, με αντάλλαγμα την τιμολόγηση του πετρελαίου σε δολάρια και την ανακύκλωση των εσόδων τους σε αμερικανικά κρατικά ομόλογα και άλλα περιουσιακά στοιχεία.

Η αρχική θεμελίωση αυτού του μηχανισμού αποδίδεται στη συμφωνία του 1974 μεταξύ της Ουάσιγκτον και της Σαουδικής Αραβίας, με τον Χένρι Κίσιντζερ να διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο. Στο πλαίσιο αυτό, τα πλεονάσματα από τις εξαγωγές πετρελαίου επανεπενδύονταν κυρίως στο αμερικανικό χρέος, ενώ οι ΗΠΑ εξασφάλιζαν σταθερές ενεργειακές ροές και γεωπολιτική επιρροή. Ο μηχανισμός αυτός εξελίχθηκε στον γνωστό «κύκλο του πετροδολαρίου», ο οποίος για περίπου πέντε δεκαετίες στήριξε το αμερικανικό κόστος δανεισμού και ενίσχυσε τον ρόλο του δολαρίου ως παγκόσμιου αποθεματικού νομίσματος.

Σήμερα, ωστόσο, η σύγκρουση ΗΠΑ και Ισραήλ με το Ιράν φαίνεται να διαταράσσει αυτό το σύστημα και από τις δύο πλευρές. Από την πλευρά των αγορών ομολόγων, παρατηρείται ασυνήθιστη συμπεριφορά: ξένες κεντρικές τράπεζες προχωρούν σε πωλήσεις αμερικανικών τίτλων, με τα αποθέματα στην Ομοσπονδιακή Τράπεζα της Νέας Υόρκης να υποχωρούν κατά δεκάδες δισεκατομμύρια δολάρια, στο χαμηλότερο επίπεδο από το 2012. Παράλληλα, οι αποδόσεις των αμερικανικών ομολόγων κινούνται ανοδικά, αντί να υποχωρούν όπως σε προηγούμενες κρίσεις, γεγονός που υποδηλώνει αλλαγή στη συμπεριφορά των διεθνών επενδυτών.

Η πίεση αυτή συνδέεται με τις ανάγκες των αναδυόμενων οικονομιών-εισαγωγέων πετρελαίου, όπως η Τουρκία, η Ινδία και η Ταϊλάνδη, οι οποίες αντιμετωπίζουν ταυτόχρονα υψηλές τιμές ενέργειας και υποτίμηση των νομισμάτων τους. Για να σταθεροποιήσουν τις συναλλαγματικές ισοτιμίες και να περιορίσουν τον πληθωρισμό, αναγκάζονται να αντλούν ρευστότητα σε δολάρια, συχνά ρευστοποιώντας αμερικανικά κρατικά ομόλογα.

Αν και παρόμοιες κινήσεις είχαν σημειωθεί προσωρινά και κατά την περίοδο της πανδημίας το 2020, τότε η κατάσταση είχε εξομαλυνθεί γρήγορα με την παρέμβαση της Fed και την επάνοδο των κεφαλαίων στα αμερικανικά assets. Ωστόσο, σε μεταγενέστερες κρίσεις —από τον πόλεμο στην Ουκρανία έως τις γεωπολιτικές εντάσεις στην Ασία και τη Μέση Ανατολή— η ζήτηση για αμερικανικά ομόλογα παρέμενε σταθερά ισχυρή, επιβεβαιώνοντας τον ρόλο τους ως ασφαλές καταφύγιο.

Η τρέχουσα σύγκρουση, όμως, διαφοροποιείται ουσιαστικά. Σε ένα τυπικό πετρελαϊκό σοκ, οι υψηλές τιμές αυξάνουν τα έσοδα των χωρών του Κόλπου, ενισχύοντας την επιστροφή κεφαλαίων προς τις ΗΠΑ μέσω επενδύσεων σε ομόλογα. Αυτή τη φορά, όμως, η διακοπή ή περιορισμός των ροών μέσω των Στενών του Ορμούζ έχει μειώσει δραστικά την παραγωγή και τις εξαγωγές, με αποτέλεσμα να διαταράσσεται ταυτόχρονα και η πλευρά των εσόδων και η πλευρά των επενδύσεων του πετροδολαριακού κύκλου.

Οι χώρες του Κόλπου, όπως η Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και το Κουβέιτ, εμφανίζουν πλέον μειωμένες ροές εσόδων, αυξημένες αμυντικές δαπάνες και επανεξέταση των επενδυτικών τους δεσμεύσεων προς τις ΗΠΑ. Τα κρατικά τους επενδυτικά ταμεία, που παραδοσιακά αποτελούν βασικούς αγοραστές αμερικανικών assets, εμφανίζονται πιο επιφυλακτικά, καθώς το γεωπολιτικό ρίσκο αυξάνεται.

Παράλληλα, καταγράφεται μια ευρύτερη διαρθρωτική τάση: το ποσοστό των αμερικανικών ομολόγων που κατέχουν ξένοι επενδυτές έχει υποχωρήσει σημαντικά την τελευταία δεκαετία, ενώ οι κεντρικές τράπεζες έχουν αυξήσει τα αποθέματά τους σε χρυσό, μειώνοντας τη σχετική εξάρτηση από το αμερικανικό χρέος.

Παρότι οι ΗΠΑ διατηρούν ακόμη το πλεονέκτημα της μεγαλύτερης και πιο ρευστής αγοράς ομολόγων παγκοσμίως, η αντίληψη περί «αδιαμφισβήτητου ασφαλούς καταφυγίου» φαίνεται να μεταβάλλεται σταδιακά. Η συμμετοχή των ίδιων των ΗΠΑ σε ενεργές συγκρούσεις, σε συνδυασμό με την αστάθεια στη Μέση Ανατολή και τις δημοσιονομικές πιέσεις, δημιουργεί ένα νέο περιβάλλον για τους διεθνείς επενδυτές.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο ιστορικός κύκλος που διαμορφώθηκε μετά τη συμφωνία του 1974 δείχνει να εισέρχεται σε φάση αναπροσαρμογής. Ο «κύκλος του πετροδολαρίου», που στηρίχθηκε στην πολιτική και οικονομική σύμπλευση ΗΠΑ και Κόλπου, δεν έχει καταρρεύσει, αλλά δεν λειτουργεί πλέον με την ίδια σταθερότητα που χαρακτήριζε τις προηγούμενες δεκαετίες.