Η παγκόσμια κυριαρχία των αμερικανικών συστημάτων πληρωμών, που για δεκαετίες αποτέλεσαν έναν από τους βασικούς πυλώνες της αμερικανικής χρηματοοικονομικής ισχύος, αρχίζει να αντιμετωπίζει νέες προκλήσεις. Κράτη, κεντρικές τράπεζες και χρηματοπιστωτικοί οργανισμοί επιταχύνουν την ανάπτυξη εθνικών και περιφερειακών υποδομών πληρωμών, σε μια προσπάθεια να περιορίσουν την εξάρτησή τους από δίκτυα όπως η Visa και η Mastercard.

Η εξέλιξη αυτή δεν αποτελεί μόνο μια τεχνολογική αλλαγή, αλλά συνδέεται πλέον άμεσα με τη νέα γεωπολιτική πραγματικότητα. Καθώς η χρήση του δολαρίου και η πρόσβαση στην αμερικανική χρηματοπιστωτική υποδομή χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο ως εργαλεία οικονομικής επιρροής, αρκετές χώρες επιδιώκουν να δημιουργήσουν εναλλακτικές λύσεις που θα τους προσφέρουν μεγαλύτερη αυτονομία.

Η περίπτωση της Βραζιλίας και του Pix

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Βραζιλία και το σύστημα άμεσων πληρωμών Pix, το οποίο έχει εξελιχθεί σε μία από τις πιο επιτυχημένες ψηφιακές υποδομές πληρωμών παγκοσμίως.

Η αμερικανική κυβέρνηση έχει εκφράσει έντονες αντιρρήσεις, υποστηρίζοντας ότι το Pix δημιουργεί ανταγωνιστικό μειονέκτημα για αμερικανικές εταιρείες όπως η Visa και η Mastercard. Η Ουάσιγκτον μάλιστα προχώρησε στην επιβολή πρόσθετων δασμών 25% σε βραζιλιάνικα προϊόντα, επικαλούμενη μεταξύ άλλων ζητήματα που σχετίζονται με την ψηφιακή οικονομία και τις πληρωμές.

Ωστόσο, η Βραζιλία εμφανίζεται αποφασισμένη να διατηρήσει το σύστημα. Ο πρόεδρος Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα χαρακτήρισε το Pix «βραζιλιάνικο επίτευγμα», ενώ ακόμη και πολιτικοί αντίπαλοί του εμφανίστηκαν απρόθυμοι να το εγκαταλείψουν.

Το μήνυμα είναι σαφές: τα κράτη επιδιώκουν μεγαλύτερο έλεγχο πάνω στις κρίσιμες ψηφιακές χρηματοοικονομικές υποδομές τους.

Η Ευρώπη αναζητά μεγαλύτερη ανεξαρτησία

Η Ευρώπη βρίσκεται επίσης σε διαδικασία επιτάχυνσης σχετικών πρωτοβουλιών, μετά από χρόνια καθυστερήσεων.

Το ενιαίο σύστημα πληρωμών σε ευρώ, το Single Euro Payments Area (SEPA), έχει ήδη επεκταθεί σε 41 χώρες, ενώ παράλληλα ένας συνασπισμός ευρωπαϊκών τραπεζών και εταιρειών fintech προωθεί το Wero, ένα ψηφιακό πορτοφόλι που φιλοδοξεί να ενοποιήσει εθνικά συστήματα άμεσων πληρωμών, όπως το ολλανδικό iDeal.

Παράλληλα, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα εξετάζει την έκδοση ψηφιακού ευρώ, με στόχο να τεθεί σε λειτουργία έως το 2029.

Η πρόεδρος της ΕΚΤ Κριστίν Λαγκάρντ έχει υπογραμμίσει ότι η Ευρώπη πρέπει να διαθέτει υπό τον έλεγχό της τις ψηφιακές πληρωμές, καθώς η εξάρτηση από εξωτερικές υποδομές αποτελεί πλέον ζήτημα στρατηγικής αυτονομίας.

Από τη Ρωσία και την Κίνα μέχρι την Ινδία

Μέχρι πρόσφατα, η προσπάθεια απομάκρυνσης από τα αμερικανικά συστήματα πληρωμών αφορούσε κυρίως χώρες που βρίσκονταν σε γεωπολιτική αντιπαράθεση με τις ΗΠΑ.

Η Ρωσία, μετά τις δυτικές κυρώσεις, ανέπτυξε το δικό της σύστημα χρηματοοικονομικών μηνυμάτων και το δίκτυο καρτών Mir. Η Κίνα, από την πλευρά της, έχει δημιουργήσει δικές της διασυνοριακές υποδομές πληρωμών, τόσο μέσω κρατικών πρωτοβουλιών όσο και μέσω ιδιωτικών πλατφορμών όπως τα Alipay και WeChat Pay.

Ωστόσο, πλέον η τάση αυτή επεκτείνεται και σε χώρες που παραδοσιακά αποτελούν συμμάχους της Δύσης.

Η Ινδία, για παράδειγμα, προωθεί το United Payments Interface (UPI), ένα σύστημα πληρωμών μέσω κωδικών QR, το οποίο ήδη λειτουργεί σε αρκετές χώρες και αναμένεται να επεκταθεί περαιτέρω.

Απειλή για το επιχειρηματικό μοντέλο Visa και Mastercard

Η άνοδος των εθνικών συστημάτων πληρωμών αποτελεί σημαντική πρόκληση για τη Visa και τη Mastercard, οι οποίες κυριαρχούν σήμερα στην παγκόσμια αγορά καρτών.

Οι δύο εταιρείες απολαμβάνουν εξαιρετικά υψηλά περιθώρια κέρδους, τα οποία ξεπερνούν το 50%, χάρη στο μοντέλο λειτουργίας τους: δεν αναλαμβάνουν πιστωτικό κίνδυνο όπως οι τράπεζες, αλλά εισπράττουν προμήθειες από τη διακίνηση συναλλαγών μέσω των δικτύων τους.

Η ανάπτυξη εναλλακτικών συστημάτων θα μπορούσε να περιορίσει σταδιακά τον όγκο συναλλαγών που περνά από τις αμερικανικές πλατφόρμες, ιδιαίτερα στην Ευρώπη, όπου οι δύο κολοσσοί πραγματοποιούν σημαντικό μέρος της διεθνούς δραστηριότητάς τους.

Ο κίνδυνος του χρηματοοικονομικού κατακερματισμού

Παρά τα οφέλη που μπορεί να προσφέρει η μεγαλύτερη ανεξαρτησία, η πολυδιάσπαση των παγκόσμιων συστημάτων πληρωμών δημιουργεί σημαντικούς κινδύνους.

Ο μεγαλύτερος φόβος είναι η δημιουργία ενός κατακερματισμένου διεθνούς χρηματοπιστωτικού περιβάλλοντος, όπου διαφορετικά περιφερειακά συστήματα δεν θα είναι πλήρως συμβατά μεταξύ τους.

Μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να αυξήσει το κόστος των διεθνών συναλλαγών, να ενισχύσει τις δυνατότητες απάτης και να δυσκολέψει την εφαρμογή διεθνών κυρώσεων.

Μελέτη που χρηματοδοτήθηκε από το SWIFT και εκπονήθηκε από την Economist Impact εκτιμά ότι, εάν συνεχιστεί η σημερινή τάση χρηματοοικονομικού κατακερματισμού, το παγκόσμιο ΑΕΠ θα μπορούσε να είναι έως και 2,6% χαμηλότερο μέχρι το 2030.

Η νέα μάχη για την ψηφιακή χρηματοοικονομική κυριαρχία

Η εξέλιξη αυτή δείχνει ότι η μάχη για την παγκόσμια χρηματοοικονομική επιρροή δεν περιορίζεται πλέον μόνο στο νόμισμα ή στις αγορές ομολόγων. Μεταφέρεται και στις ψηφιακές υποδομές που επιτρέπουν καθημερινές συναλλαγές δισεκατομμυρίων ανθρώπων.

Για δεκαετίες, οι ΗΠΑ διατήρησαν ένα ισχυρό πλεονέκτημα μέσω του δολαρίου, των τραπεζικών δικτύων και των συστημάτων πληρωμών. Ωστόσο, η αυξανόμενη γεωπολιτική αντιπαράθεση και η επιθυμία πολλών χωρών για μεγαλύτερη ανεξαρτησία δημιουργούν ένα νέο περιβάλλον.

Η πρόκληση για την Ουάσιγκτον δεν είναι μόνο η εμφάνιση ανταγωνιστών για τη Visa και τη Mastercard. Είναι η σταδιακή μετάβαση σε έναν κόσμο όπου η χρηματοπιστωτική ισχύς θα είναι περισσότερο κατανεμημένη και λιγότερο συγκεντρωμένη στις Ηνωμένες Πολιτείες.