Το αποτέλεσμα είναι ότι η παραβατικότητα έχει μετατοπιστεί σε μεγάλο βαθμό από την πλήρως αδήλωτη εργασία στην υποδηλωμένη εργασία, δηλαδή στην πρακτική κατά την οποία ο εργαζόμενος εμφανίζεται επίσημα ότι εργάζεται λιγότερες ώρες από όσες πραγματικά απασχολείται.

Από την αδήλωτη στην υποδηλωμένη εργασία

Όπως επισημαίνουν επιθεωρητές εργασίας, το μεγαλύτερο πρόβλημα σήμερα δεν είναι απαραίτητα ο εργαζόμενος που δεν εμφανίζεται καθόλου στο σύστημα, αλλά εκείνος που εμφανίζεται να εργάζεται τέσσερις ώρες ενώ στην πραγματικότητα δουλεύει οκτώ ή ακόμη και δέκα.

Η ψηφιακή κάρτα έχει κάνει πιο δύσκολη την πλήρη απόκρυψη ενός εργαζομένου, δεν έχει όμως εξαφανίσει τις προσπάθειες παραβίασης του δηλωμένου ωραρίου.

Χαρακτηριστικό είναι το σενάριο κατά το οποίο ένας εργαζόμενος χτυπάει κάρτα για τετράωρη απασχόληση, αλλά παραμένει στην επιχείρηση για ολόκληρη τη βάρδια. Σε άλλες περιπτώσεις εμφανίζεται ως εργαζόμενος που έχει ρεπό, ενώ στην πραγματικότητα εργάζεται κανονικά.

Όταν εμφανίζονται οι ελεγκτές, αρχίζει το «κρυφτό».

Κάποιοι εργαζόμενοι καταφεύγουν στις τουαλέτες, άλλοι προσπαθούν να διαφύγουν από κάποια πίσω πόρτα, ενώ δεν λείπουν και εκείνοι που προσπαθούν να εμφανιστούν ως πελάτες. Μπορεί να κάθονται σε ένα τραπέζι με έναν καφέ στο χέρι, παριστάνοντας ότι απολαμβάνουν τη βόλτα τους, παρά το γεγονός ότι η ενδυμασία τους ή άλλα στοιχεία δείχνουν ότι εργάζονται στην επιχείρηση.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, οι εργοδότες καταφεύγουν ακόμη και στην κατασκευή ή αλλοίωση εγγράφων προκειμένου να δικαιολογήσουν τις πραγματικές ώρες απασχόλησης.

Όταν οι ελεγκτές φτάνουν στο νησί, «παίρνει φωτιά» η ΕΡΓΑΝΗ

Η άφιξη ελεγκτικών κλιμακίων στις τουριστικές περιοχές παραμένει γεγονός που κινητοποιεί άμεσα ένα άτυπο δίκτυο ενημέρωσης μεταξύ επιχειρήσεων.

Οι επιθεωρητές περιγράφουν ότι ακόμη και σήμερα, όταν φτάνουν σε κάποιο νησί, παρατηρείται απότομη αύξηση των δηλώσεων στην ΕΡΓΑΝΗ.

Στο παρελθόν, το φαινόμενο είχε λάβει ακραίες διαστάσεις. Υπήρχαν περιπτώσεις όπου, μόλις διαδιδόταν η πληροφορία ότι είχαν φτάσει ελεγκτές, εμφανίζονταν μέσα σε μία ημέρα χιλιάδες προσλήψεις.

Σήμερα η πρακτική αυτή είναι δυσκολότερη, καθώς έχουν αλλάξει οι διαδικασίες και τα ψηφιακά εργαλεία που χρησιμοποιεί η Επιθεώρηση Εργασίας.

Παρά ταύτα, οι επιχειρηματίες εξακολουθούν να διαθέτουν τρόπους άμεσης αλληλοενημέρωσης. Όταν γίνει αντιληπτή η παρουσία των ελεγκτών, το μήνυμα μπορεί να μεταδοθεί μέσα από ομάδες στα social media, ενώ σε ορισμένες τουριστικές περιοχές ακόμη και φωτογραφίες των ελεγκτών κυκλοφορούν σε τοπικές ιστοσελίδες.

Οι ίδιοι οι επιθεωρητές αντιμετωπίζουν πλέον αυτή την κατάσταση με αρκετή δόση χιούμορ, καθώς, όπως λένε, για μερικές ημέρες γίνονται… «διάσημοι».

Η διαφορά, ωστόσο, είναι ότι πλέον ο έλεγχος καταγράφεται ψηφιακά από την πρώτη στιγμή. Ο επιθεωρητής σημειώνει στο τάμπλετ την ακριβή ώρα έναρξης του ελέγχου. Έτσι, οποιαδήποτε μεταγενέστερη προσπάθεια του εργοδότη να τροποποιήσει τα στοιχεία ή να δηλώσει εργαζόμενους εκ των υστέρων δεν μπορεί εύκολα να αποκρύψει την παράβαση.

Οι απίστευτες ιστορίες των ελέγχων

Οι έλεγχοι της Επιθεώρησης Εργασίας έχουν καταγράψει περιστατικά που αποκαλύπτουν μέχρι πού μπορεί να φτάσει η προσπάθεια απόκρυψης της πραγματικής εργασίας.

Σε παιδικό σταθμό στην Αττική, για παράδειγμα, οι αδήλωτες εργαζόμενες αιφνιδιάστηκαν από την παρουσία των ελεγκτών. Η αντίδρασή τους ήταν να πάρουν τα παιδιά σε καρότσια ή αγκαλιά και να βγουν στον δρόμο, προσπαθώντας να εμφανιστούν ως μητέρες που απλώς αποχωρούσαν από τον χώρο.

Σε συνεργείο αυτοκινήτων, αδήλωτος εργαζόμενος, φορώντας ακόμη τη φόρμα εργασίας, ανέβηκε σε πολυτελές αυτοκίνητο Mercedes και απομακρύνθηκε παριστάνοντας τον πελάτη. Η προσπάθεια, βέβαια, δεν άντεξε για πολύ, καθώς ο ίδιος ο ιδιοκτήτης του συνεργείου τον προσφώνησε με το όνομά του.

Ίσως όμως η πιο σουρεαλιστική περίπτωση καταγράφηκε σε μεγάλο ξυλουργείο στο Μενίδι, όπου κατασκευάζονταν και φέρετρα. Εκεί οι ελεγκτές εντόπισαν 17 αδήλωτους εργαζομένους, αρκετοί από τους οποίους είχαν προσπαθήσει να κρυφτούν μέσα στα ίδια τα φέρετρα.

Στα beach bar, αντίστοιχα, οι εργαζόμενοι έχουν επιχειρήσει να μετατραπούν σε… λουόμενους. Αντί να εργάζονται, εμφανίζονται ξαφνικά ως πελάτες που απολαμβάνουν τη θάλασσα ή τον καφέ τους.

Σε βιοτεχνία φασόν, τέσσερις εργαζόμενες, στην προσπάθειά τους να αποφύγουν τον έλεγχο, ανέβηκαν στην ταράτσα. Η κατάσταση έγινε επικίνδυνη όταν προσπάθησαν να μετακινηθούν προς τα διπλανά μπαλκόνια, χωρίς προστατευτικά κιγκλιδώματα.

Το περιστατικό δείχνει και μια άλλη πλευρά του προβλήματος: η προσπάθεια αποφυγής ενός ελέγχου μπορεί να οδηγήσει ακόμη και σε σοβαρό εργατικό ατύχημα.

Ο καύσωνας αποκαλύπτει και την άλλη πλευρά της παραβατικότητας

Οι έλεγχοι δεν περιορίζονται στην αναζήτηση αδήλωτων ή υποδηλωμένων εργαζομένων.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται και στις συνθήκες υγείας και ασφάλειας, ειδικά κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού και των περιόδων ακραίας ζέστης.

Οι επιθεωρητές εντοπίζουν εργαζομένους να δουλεύουν κάτω από ιδιαίτερα δύσκολες συνθήκες, με υψηλές θερμοκρασίες και χωρίς επαρκή μέτρα προστασίας.

Ακόμη και σε αυτές τις περιπτώσεις, όμως, οι εργοδότες ή οι εργολάβοι συχνά επιχειρούν να δικαιολογήσουν την κατάσταση.

«Ήμουν κάτω από την τέντα», «φορούσα καπέλο» και άλλες παρόμοιες δικαιολογίες χρησιμοποιούνται για να εμφανιστεί ότι έχουν ληφθεί τα απαραίτητα μέτρα.

Το πρόβλημα είναι ακόμη μεγαλύτερο στα τεχνικά έργα, όπου οι ελεγκτές συναντούν εργαζομένους να εργάζονται χωρίς τα στοιχειώδη μέτρα προστασίας.

Η σύνδεση με τα εργατικά ατυχήματα είναι προφανής και αποτελεί έναν από τους λόγους για τους οποίους οι έλεγχοι δεν μπορούν να περιορίζονται μόνο στο εάν ένας εργαζόμενος είναι δηλωμένος ή όχι.

Οι ελεγκτές αντιμετωπίζουν και οι ίδιοι κινδύνους

Η δουλειά των επιθεωρητών δεν είναι πάντοτε εύκολη ούτε ασφαλής.

Στο παρελθόν έχουν καταγραφεί περιπτώσεις κατά τις οποίες οι ελεγκτές βρήκαν τα αυτοκίνητά τους χαραγμένα ή με σκασμένα ελαστικά, γεγονός που καταδεικνύει το επίπεδο έντασης που μπορεί να δημιουργηθεί κατά τη διάρκεια ενός ελέγχου.

Για τον λόγο αυτό, σε αρκετές περιπτώσεις επιλέγουν να μετακινούνται με ταξί, λεωφορεία ή μέσα σταθερής τροχιάς, προκειμένου να μην είναι εύκολο να αναγνωριστούν.

Το πρόβλημα είναι ιδιαίτερα έντονο στην Αττική, όπου οι διαθέσιμοι πόροι δεν επαρκούν πάντοτε για τις ανάγκες των ελέγχων. Χαρακτηριστικό είναι ότι για 22 επιθεωρητές διατίθενται μόλις δύο υπηρεσιακά αυτοκίνητα.

Οι επιθεωρητές συγκρίνουν την κατάσταση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όπου, όπως αναφέρουν, οι ελεγκτικές υπηρεσίες διαθέτουν πολύ μεγαλύτερο αριθμό οχημάτων και καλύτερες υποδομές μετακίνησης.

Τη νύχτα αλλάζει το σκηνικό

Οι νυχτερινοί έλεγχοι παρουσιάζουν τις δικές τους ιδιαιτερότητες.

Νυχτερινά κέντρα, μπουζούκια και ακόμη και επιχειρήσεις που λειτουργούν σε περισσότερο «ευαίσθητους» χώρους δεν σημαίνει απαραίτητα ότι αντιμετωπίζουν τους ελεγκτές με μεγαλύτερη επιθετικότητα.

Σε αρκετές περιπτώσεις, σύμφωνα με τους ίδιους τους επιθεωρητές, οι επιχειρηματίες γνωρίζουν ότι πρόκειται για στοχευμένους ελέγχους και προσπαθούν να διευκολύνουν τη διαδικασία.

Αυτό δεν σημαίνει ότι απουσιάζουν οι εντάσεις. Οι επιθεωρητές αναγνωρίζουν ότι υπάρχουν επιχειρηματίες που αντιδρούν επιθετικά και σε ορισμένες περιπτώσεις απαιτείται η συνδρομή της αστυνομίας.

Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται, πάντως, στην ανάγκη να αλλάξει η σχέση μεταξύ εργαζομένων και ελεγκτικών αρχών.

Το μήνυμα που θέλει να περάσει η Επιθεώρηση Εργασίας είναι ότι ο εργαζόμενος δεν είναι ο στόχος του ελέγχου.

Αντίθετα, οι επιθεωρητές επιδιώκουν να δημιουργήσουν ένα κλίμα εμπιστοσύνης, ώστε οι εργαζόμενοι να μπορούν να αναφέρουν προβλήματα χωρίς τον φόβο ότι θα τιμωρηθούν ή ότι θα χάσουν τη δουλειά τους.

Εστίαση και οδικές μεταφορές οι πρωταθλητές της παραβατικότητας

Με βάση τα στοιχεία της Επιθεώρησης Εργασίας, οι κλάδοι στους οποίους καταγράφεται μεγαλύτερη παραβατικότητα είναι η εστίαση και οι οδικές μεταφορές.

Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί επίσης η αύξηση της απασχόλησης ανηλίκων ηλικίας 15 έως 18 ετών, κυρίως στις τουριστικές περιοχές.

Η έλλειψη διαθέσιμου προσωπικού έχει οδηγήσει αρκετές επιχειρήσεις να στρέφονται σε συγγενικά πρόσωπα ή νεότερους εργαζομένους, με αποτέλεσμα να αυξάνονται τα σχετικά περιστατικά που καλούνται να ελέγξουν οι αρμόδιες υπηρεσίες.

Το ζήτημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία σε μια περίοδο κατά την οποία ο ελληνικός τουρισμός εξακολουθεί να στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό σε εποχικό προσωπικό.

Περισσότεροι έλεγχοι και ψηφιακά εργαλεία

Η Επιθεώρηση Εργασίας επιχειρεί πλέον να συνδυάσει την αύξηση του αριθμού των ελέγχων με τη χρήση ψηφιακών εργαλείων που επιτρέπουν πιο στοχευμένες παρεμβάσεις.

Το 2025 πραγματοποιήθηκαν περισσότεροι από 82.000 έλεγχοι, έναντι στόχου 69.000.

Η αύξηση της αποτελεσματικότητας αποδίδεται σε μεγάλο βαθμό στην καλύτερη αξιοποίηση των επιθεωρητών, αλλά και στα νέα ψηφιακά εργαλεία που επιτρέπουν την άμεση καταγραφή των ευρημάτων και περιορίζουν τα περιθώρια εκ των υστέρων αλλοίωσης των στοιχείων.

Παράλληλα, από τις αρχές του 2023 μέχρι σήμερα έχουν ενταχθεί στην Ανεξάρτητη Αρχή Επιθεώρησης Εργασίας 108 νέοι εργαζόμενοι, οι περισσότεροι από τους οποίους στελέχωσαν θέσεις επιθεωρητών.

Η ενίσχυση του προσωπικού και η ψηφιοποίηση των ελέγχων αποτελούν δύο από τα βασικά όπλα απέναντι στην παραβατικότητα.

Το μεγάλο στοίχημα, όμως, παραμένει ευρύτερο: να περιοριστεί όχι μόνο η αδήλωτη εργασία, αλλά και η υποδηλωμένη απασχόληση, οι απλήρωτες υπερωρίες και οι παραβιάσεις των κανόνων υγείας και ασφάλειας.

Γιατί μπορεί οι εποχές που οι εργαζόμενοι κρύβονταν σε ψυγεία ή έπεφταν στη θάλασσα για να αποφύγουν τους ελεγκτές να περιορίζονται, όμως οι πιο σύγχρονες μορφές παραβατικότητας είναι πολύ πιο δύσκολο να εντοπιστούν και απαιτούν διαρκή τεχνολογική και ελεγκτική αναβάθμιση.