Η Αθήνα έχει ξεκαθαρίσει ότι η ενημέρωση της Τουρκίας για τις εργασίες δεν ισοδυναμεί με αίτημα έγκρισης ούτε αναγνωρίζει στην Άγκυρα οποιοδήποτε δικαίωμα αδειοδότησης. Παράλληλα, η συμμετοχή γαλλικών εταιρειών, όπως η Meridiam και η Nexans, προσθέτει στο εγχείρημα μια ευρύτερη ευρωπαϊκή διάσταση, πέρα από τη στενή συνεργασία Ελλάδας και Κύπρου.

Η σημασία του Great Sea Interconnector ξεπερνά κατά πολύ την τεχνική κατασκευή ενός υποθαλάσσιου καλωδίου. Η σύνδεση της Κύπρου με το ευρωπαϊκό ηλεκτρικό δίκτυο μπορεί να μεταβάλει τα δεδομένα της ενεργειακής ασφάλειας στην περιοχή, να περιορίσει την ενεργειακή απομόνωση του νησιού και να δημιουργήσει μια υποδομή με μακροπρόθεσμη γεωπολιτική αξία. Για τον λόγο αυτό, η πρόοδος του έργου αφορά όχι μόνο την Αθήνα και τη Λευκωσία, αλλά και τους ευρωπαϊκούς θεσμούς και τους επιχειρηματικούς ομίλους που έχουν συνδεθεί με την υλοποίησή του.

Το ενεργειακό άνοιγμα προς την Αίγυπτο

Την ίδια στιγμή, η Ελλάδα επιδιώκει να διευρύνει τον ρόλο της ως ενεργειακός κόμβος, αναπτύσσοντας διασυνδέσεις και προς τη βόρεια Αφρική. Κεντρική θέση σε αυτή την κατεύθυνση έχει το σχέδιο GREGY, το οποίο προβλέπει τη μεταφορά ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές της Αιγύπτου προς την Ελλάδα και στη συνέχεια προς την ευρωπαϊκή αγορά.

Η προοπτική αυτή αποκτά πρόσθετη σημασία λόγω της στενής πολιτικής και ενεργειακής συνεργασίας Αθήνας και Καΐρου. Η κοινή δήλωση Ελλάδας, Κύπρου και Αιγύπτου στη σύνοδο του Ελ Αλαμέιν, τον περασμένο Σεπτέμβριο, επιβεβαίωσε την πρόθεση των τριών χωρών να προωθήσουν τις ηλεκτρικές διασυνδέσεις, περιλαμβάνοντας ρητή αναφορά στο GREGY.

Η Αίγυπτος αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους περιφερειακούς εταίρους της Ελλάδας και για έναν ακόμη λόγο: έχει απορρίψει κατηγορηματικά το τουρκολιβυκό μνημόνιο. Επιπλέον, η ελληνοαιγυπτιακή συμφωνία οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών του 2020 παραμένει βασικό σημείο αναφοράς για την ελληνική διπλωματία. Οι επαφές των δύο χωρών αφήνουν, μάλιστα, περιθώρια για περαιτέρω συντονισμό και ενδεχόμενη επέκταση της συνεργασίας τους.

Η επιδίωξη της Αθήνας είναι να δημιουργηθεί ένας ενεργειακός διάδρομος που θα συνδέει την Ευρώπη με την Αφρική και τη Μέση Ανατολή. Εάν τα σχέδια αυτά προχωρήσουν, η Ελλάδα θα αποκτήσει έναν αναβαθμισμένο ρόλο στη μεταφορά ηλεκτρικής ενέργειας, ενισχύοντας ταυτόχρονα τη στρατηγική της θέση και τις σχέσεις της με χώρες που έχουν σημαντικό λόγο στις εξελίξεις της Ανατολικής Μεσογείου.

Οι αμυντικές συνεργασίες και ο άξονας με Ισραήλ και Ιορδανία

Η ελληνική προσπάθεια δεν εξαντλείται στην ενέργεια. Σημαντικό βάρος δίνεται και στην αμυντική συνεργασία, με επίκεντρο το σχήμα Ελλάδας, Κύπρου και Ισραήλ. Οι σχέσεις των τριών χωρών έχουν αποκτήσει συγκεκριμένο περιεχόμενο σε ζητήματα ασφάλειας, στρατιωτικής συνεργασίας, προστασίας θαλάσσιων οδών και ενεργειακών υποδομών.

Χαρακτηριστική εξέλιξη αποτελεί η συμφωνία για την ανάπτυξη του πολυεπίπεδου συστήματος αεράμυνας «Ασπίδα του Αχιλλέα», με εκτιμώμενο κόστος περίπου 3 δισ. ευρώ. Η συγκεκριμένη πρωτοβουλία αποτυπώνει τη διεύρυνση της αμυντικής συνεργασίας και τη βούληση των εμπλεκόμενων πλευρών να ενισχύσουν τις δυνατότητές τους απέναντι σε ένα περιβάλλον αυξημένων κινδύνων.

Παράλληλα, η συνεργασία με την Ιορδανία προσφέρει στην Ελλάδα πρόσβαση σε ένα ευρύτερο δίκτυο σχέσεων στον αραβικό κόσμο. Η πέμπτη τριμερής σύνοδος Ελλάδας, Κύπρου και Ιορδανίας, που πραγματοποιήθηκε στο Αμμάν τον περασμένο Μάιο, επιβεβαίωσε το ενδιαφέρον για κοινές πρωτοβουλίες στους τομείς της ενέργειας, των μεταφορών, της οικονομικής διασυνδεσιμότητας και της περιφερειακής ασφάλειας.

Με αυτόν τον τρόπο, η Αθήνα επιχειρεί να αποφύγει την εξάρτηση από έναν περιορισμένο αριθμό διμερών σχέσεων. Αντίθετα, επιδιώκει να συνδέσει διαφορετικές χώρες και συμφέροντα σε ένα ευρύτερο πλαίσιο συνεργασίας, στο οποίο η ασφάλεια και η σταθερότητα της Ανατολικής Μεσογείου θα αποτελούν κοινή προτεραιότητα.

Οι έρευνες νοτίως της Κρήτης και τα 12 ναυτικά μίλια

Εξίσου σημαντικές είναι οι πρωτοβουλίες που αφορούν την ίδια την ελληνική θαλάσσια περιοχή. Οι έρευνες υδρογονανθράκων νοτίως της Κρήτης, με τη συμμετοχή της Chevron, ενισχύουν την παρουσία της χώρας σε μια περιοχή όπου η Τουρκία και η Λιβύη προβάλλουν αμφισβητούμενες αξιώσεις.

Η ανάπτυξη ερευνητικής δραστηριότητας και η πιθανή αξιοποίηση ενεργειακών κοιτασμάτων δημιουργούν πρόσθετα οικονομικά και γεωπολιτικά δεδομένα. Παράλληλα, η κυβέρνηση έχει επαναφέρει στο προσκήνιο την πρόθεση επέκτασης των ελληνικών χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια νοτίως της Κρήτης.

Ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης έχει επαναλάβει ότι η Ελλάδα διατηρεί το δικαίωμα να προχωρήσει στην επέκταση, επιλέγοντας η ίδια τον χρόνο και τον τρόπο άσκησής του. Προς το παρόν πρόκειται για διακηρυγμένη πρόθεση και όχι για ολοκληρωμένη ενέργεια. Ωστόσο, η επαναλαμβανόμενη αναφορά της κυβέρνησης στο συγκεκριμένο ζήτημα εντάσσεται στην προσπάθεια να καταστεί σαφές ότι η Αθήνα δεν προτίθεται να εγκαταλείψει τα δικαιώματα που της αναγνωρίζει το Διεθνές Δίκαιο.

Διάλογος με τη Λιβύη, αλλά χωρίς αποδοχή του τουρκολιβυκού μνημονίου

Παρά τις εντάσεις, η Ελλάδα εξακολουθεί να επιδιώκει έναν δίαυλο συνεννόησης με τη Λιβύη. Η πρόσκληση του Κυριάκου Μητσοτάκη προς την κυβέρνηση της Τρίπολης για διαπραγματεύσεις σχετικά με την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών παραμένει ενεργή.

Η ελληνική θέση είναι ότι οι δύο γειτονικές χώρες μπορούν να συζητήσουν την οριοθέτηση με βάση το Δίκαιο της Θάλασσας, χωρίς να θεωρείται δεδομένο ή αποδεκτό το πλαίσιο που επιχειρεί να επιβάλει το μνημόνιο Τουρκίας – Λιβύης του 2019. Η κύρωσή του από τη Βουλή της ανατολικής Λιβύης δυσχεραίνει ασφαλώς την προσπάθεια, δεν αναιρεί όμως την ανάγκη να παραμείνει ανοιχτή η δυνατότητα διαπραγματεύσεων.

Η Αθήνα γνωρίζει ότι η Λιβύη αποτελεί μια χώρα με σύνθετες εσωτερικές ισορροπίες και διαφορετικά κέντρα πολιτικής επιρροής. Γι' αυτό και η προσέγγιση δεν μπορεί να περιοριστεί σε μία μόνο πλευρά του λιβυκού πολιτικού σκηνικού.

Η διεθνοποίηση του ζητήματος και η διπλωματική αντεπίθεση

Στο διπλωματικό πεδίο, η Ελλάδα επιχειρεί να μεταφέρει τη συζήτηση πέρα από το στενό πλαίσιο των ελληνοτουρκικών σχέσεων. Σημαντικό βήμα αποτέλεσε η κοινή δήλωση Ελλάδας, Κύπρου, Αιγύπτου, Μπαχρέιν, Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων και Ευρωπαϊκής Ένωσης, με την οποία απορρίφθηκε το τουρκολιβυκό μνημόνιο ως παράνομο και χωρίς έννομα αποτελέσματα για τρίτα κράτη.

Ακολούθησε η παρέμβαση του πρωθυπουργού Κυριάκου Μητσοτάκη στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ. Η ελληνική επιχειρηματολογία παρουσιάστηκε ως ζήτημα τήρησης των διεθνών κανόνων που διέπουν τις θαλάσσιες ζώνες και όχι απλώς ως μία ακόμη διμερής αντιπαράθεση με την Τουρκία. Η δημόσια αντιπαράθεση της Ελληνίδας εκπροσώπου με τον Τούρκο μόνιμο αντιπρόσωπο ανέδειξε, επιπλέον, ότι η Αθήνα επιδιώκει να απαντά με σαφήνεια στις τουρκικές θέσεις και στα διεθνή fora.

Η επιλογή αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς η Ελλάδα θέλει να συγκροτήσει ένα ευρύτερο πλαίσιο υποστήριξης των θέσεών της, αξιοποιώντας τόσο τις διμερείς και πολυμερείς συνεργασίες όσο και τους διεθνείς οργανισμούς.

Από τις διπλωματικές διακηρύξεις στα έργα

Η εικόνα που διαμορφώνεται δείχνει ότι η ελληνική στρατηγική στην Ανατολική Μεσόγειο αποκτά περισσότερα επίπεδα. Η ηλεκτρική διασύνδεση με την Κύπρο, το GREGY με την Αίγυπτο, οι αμυντικές σχέσεις με το Ισραήλ, η συνεργασία με την Ιορδανία, οι έρευνες νοτίως της Κρήτης και η διεθνοποίηση του τουρκολιβυκού μνημονίου δεν αποτελούν μεμονωμένες πρωτοβουλίες. Συνθέτουν μια προσπάθεια να αποκτήσει η Ελλάδα ισχυρότερη παρουσία σε μια περιοχή όπου οι ενεργειακοί πόροι, οι θαλάσσιες οδοί και οι γεωπολιτικοί συσχετισμοί συνδέονται άμεσα.

Αυτό, βεβαίως, δεν σημαίνει ότι οι δυσκολίες έχουν ξεπεραστεί. Η Τουρκία εξακολουθεί να διαθέτει σημαντική περιφερειακή επιρροή, ενώ οι συνεργασίες με τρίτες χώρες δεν συνεπάγονται ότι οι εταίροι θα ταυτίζονται σε κάθε περίπτωση με τις ελληνικές επιδιώξεις. Επιπλέον, η υλοποίηση μεγάλων ενεργειακών και αμυντικών έργων απαιτεί χρόνο, χρηματοδότηση και σταθερή πολιτική βούληση.

Το κρίσιμο στοιχείο είναι πλέον η μετάβαση από τις διπλωματικές συγκλίσεις στην πράξη. Η Ελλάδα χρειάζεται να αποδείξει ότι μπορεί να προχωρήσει τις υποδομές που έχει σχεδιάσει, να διατηρήσει τις συμμαχίες της και να ασκήσει τα κυριαρχικά της δικαιώματα με συνέπεια. Η κύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου από την ανατολική Λιβύη υπενθυμίζει ότι οι γεωπολιτικές εξελίξεις δεν περιμένουν. Η απάντηση της Αθήνας θα κριθεί τελικά όχι από τον αριθμό των ανακοινώσεων, αλλά από το κατά πόσο οι σχεδιασμοί θα αποκτήσουν πραγματικό και διαρκές αποτύπωμα στην Ανατολική Μεσόγειο.