Αγροκτήματα σε κλίμακα πόλης

Στην ανατολική Αυστραλία, η γεωργία λειτουργεί σε διαστάσεις που θυμίζουν μητροπόλεις. Όπως περιγράφει το Bloomberg, δεν είναι ασυνήθιστο οι ιδιοκτήτες τεράστιων φαρμών να επιθεωρούν κοπάδια δεκάδων χιλιάδων ζώων με ελικόπτερα. Το αυστραλιανό μοντέλο στηρίζεται σχεδόν αποκλειστικά στην κλίμακα, καθώς οι αγροτικές επιδοτήσεις είναι περιορισμένες σε σύγκριση με την Ευρώπη ή τη Βόρεια Αμερική.

Η μεγέθυνση αυτή, ωστόσο, συνοδεύεται από αυξημένο κόστος. Το μέσο αγροτικό χρέος έχει σχεδόν διπλασιαστεί την τελευταία δεκαετία, ενώ οι τιμές της γης έχουν εκτιναχθεί. Για πολλές οικογένειες, η πώληση του αγροκτήματος φαντάζει πλέον λιγότερο ριψοκίνδυνη επιλογή από τη μεταβίβασή του σε παιδιά που έχουν ήδη μετακομίσει στις πόλεις ή έχουν επιλέξει διαφορετικές επαγγελματικές πορείες.

Η διαδοχή ως το πιο δύσκολο στοίχημα

Σύμφωνα με αυστραλιανές μελέτες, λιγότερο από το 20% των αγροτών διαθέτει ολοκληρωμένο σχέδιο διαδοχής. Ακόμη και όταν υπάρχει πρόβλεψη, συχνά συνοδεύεται από μακροχρόνιες εντάσεις, οικογενειακές συγκρούσεις και οικονομική ανασφάλεια. Έτσι, το βασικό ερώτημα μετατρέπεται σε υπαρξιακό δίλημμα: διατήρηση της γης ή αξιοποίηση της αυξημένης αξίας της μέσω πώλησης;

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η είσοδος θεσμικών επενδυτών και μεγάλων εταιρειών στον αγροτικό τομέα – κάποτε αδιανόητη – γίνεται ολοένα και πιο αποδεκτή. Οι αγρότες παραμένουν συχνά στη διαχείριση των εκμεταλλεύσεων, εξασφαλίζουν σταθερό εισόδημα, αλλά απεμπολούν τον πλήρη οικογενειακό έλεγχο. Για πολλούς, πρόκειται για έναν αναγκαστικό συμβιβασμό μεταξύ οικονομικής βιωσιμότητας και παράδοσης.

Η ίδια πρόκληση με ευρωπαϊκή «μετάφραση»

Στην Ευρώπη, το πρόβλημα εμφανίζεται με διαφορετικά χαρακτηριστικά, αλλά κοινές αιτίες. Πάνω από το 55% των αγροτών είναι ηλικίας άνω των 55 ετών, ενώ μόλις το 12% είναι κάτω των 40, σύμφωνα με στοιχεία της ΕΕ. Παρά τη στήριξη της Κοινής Αγροτικής Πολιτικής, οι νέοι αποθαρρύνονται από τα χαμηλά εισοδήματα, τη γραφειοκρατία και την αβεβαιότητα που εντείνουν η κλιματική αλλαγή και οι έντονες διακυμάνσεις των αγορών.

Στον ευρωπαϊκό Νότο – Ελλάδα, Ιταλία, Ισπανία – το πρόβλημα επιβαρύνεται από τον μικρό και κατακερματισμένο κλήρο. Στον Βορρά, οι εκμεταλλεύσεις είναι μεγαλύτερες και πιο αποδοτικές, αλλά και εκεί η διαδοχή σκοντάφτει στην επιλογή των νέων να στραφούν σε επαγγέλματα εκτός πρωτογενούς τομέα.

Τι διακυβεύεται πέρα από την παραγωγή

Η γεωργία δεν αποτελεί απλώς οικονομική δραστηριότητα. Ενσωματώνει συσσωρευμένη γνώση, πολιτισμό και βαθύ δεσμό με τη γη. Η μετάβαση σε καθαρά εταιρικά μοντέλα μπορεί να ενισχύσει την αποδοτικότητα, αλλά εγείρει φόβους για απώλεια της ταυτότητας και της κοινωνικής συνοχής της αγροτικής ζωής.

Χωρίς ουσιαστικά κίνητρα για τους νέους – πρόσβαση σε κεφάλαια, εκπαίδευση, τεχνολογία και προβλέψιμο εισόδημα – η κρίση διαδοχής απειλεί να ενταθεί. Τότε, το ερώτημα δεν θα αφορά το ποιος θα συνεχίσει, αλλά αν θα υπάρχει κανείς να καλλιεργεί τη γη.

Κληρονομιά ή αποχώρηση

Από την αυστραλιανή ενδοχώρα μέχρι τα ευρωπαϊκά χωράφια, το πρόβλημα είναι κοινό και πιεστικό. Η επόμενη γενιά δεν γυρίζει την πλάτη στη γεωργία από αδιαφορία, αλλά από ρεαλισμό. Όταν το αγροτικό επάγγελμα δεν προσφέρει προοπτική, η έξοδος μοιάζει πιο λογική από την κληρονομιά.

Και τότε, η μεγαλύτερη απειλή για τον παγκόσμιο αγροτικό τομέα δεν θα είναι οι καιρικές συνθήκες ή οι τιμές των προϊόντων, αλλά το κενό που αφήνει μια γενιά που δεν ήρθε ποτέ.