Το πρόβλημα είναι ότι μεγάλο μέρος αυτών των εφεδρειών έχει πλέον καταναλωθεί.

Το Ορμούζ δημιούργησε ένα πρωτοφανές σοκ προσφοράς

Υπό κανονικές συνθήκες, από τα Στενά του Ορμούζ περνούν περίπου 20 εκατ. βαρέλια πετρελαίου και διυλισμένων προϊόντων ημερησίως. Πρόκειται για περίπου το 20% της παγκόσμιας κατανάλωσης.

Η ουσιαστική διακοπή της συγκεκριμένης θαλάσσιας οδού δημιούργησε ένα τεράστιο πρόβλημα για την παγκόσμια ενεργειακή αγορά. Οι παραγωγοί του Κόλπου προσπάθησαν να αξιοποιήσουν εναλλακτικές διαδρομές, όμως οι δυνατότητες ήταν περιορισμένες.

Η Σαουδική Αραβία κατεύθυνε μέρος των ποσοτήτων της μέσω του αγωγού προς το λιμάνι Yanbu στην Ερυθρά Θάλασσα, ενώ τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα αύξησαν τη χρήση του λιμανιού Fujairah, το οποίο βρίσκεται εκτός των Στενών.

Οι εναλλακτικές αυτές υποδομές, ωστόσο, μπορούσαν να αντισταθμίσουν μόνο ένα μέρος των ποσοτήτων που κανονικά θα περνούσαν από το Ορμούζ.

Το πρόβλημα δεν περιορίστηκε στο αργό πετρέλαιο. Η παραγωγή διυλισμένων προϊόντων στην περιοχή του Κόλπου μειώθηκε σημαντικά, με το ντίζελ και τα καύσιμα αεροπορίας να δέχονται το ισχυρότερο πλήγμα. Η περιοχή αντιπροσωπεύει περίπου το 10% της παγκόσμιας προσφοράς των συγκεκριμένων προϊόντων.

Μέχρι το τέλος Μαΐου, περισσότερα από 1,1 δισ. βαρέλια αργού δεν είχαν φτάσει στην παγκόσμια αγορά. Η ποσότητα αυτή αντιστοιχεί περίπου σε 10 ημέρες φυσιολογικής παγκόσμιας κατανάλωσης.

Το μέγεθος της διαταραχής ήταν μεγαλύτερο από εκείνο που είχε καταγραφεί στο ίδιο χρονικό σημείο κατά το πετρελαϊκό σοκ του 1973, τον πόλεμο Ιράν-Ιράκ και τον Πόλεμο του Κόλπου.

Τρία «μαξιλάρια» συγκράτησαν την αγορά

Το εύλογο ερώτημα είναι πώς κατάφερε η παγκόσμια αγορά να απορροφήσει μια τόσο μεγάλη απώλεια προσφοράς χωρίς οι τιμές να εκτοξευθούν σε πολύ υψηλότερα επίπεδα.

Η απάντηση βρίσκεται σε τρεις βασικούς μηχανισμούς.

Καταρχάς, η αγορά μπήκε στην κρίση με ένα σημαντικό αρχικό περιθώριο. Τις ημέρες πριν από την έναρξη του πολέμου, η παγκόσμια προσφορά πετρελαίου ήταν περίπου 2 εκατ. βαρέλια ημερησίως υψηλότερη από τη ζήτηση. Αυτό έδωσε στην αγορά ένα πρώτο «μαξιλάρι» που μπορούσε να χρησιμοποιηθεί όταν εμφανίστηκε το σοκ.

Στη συνέχεια, κατά την περίοδο Μαρτίου-Μαΐου, τρεις παράγοντες συνέβαλαν στην κάλυψη του κενού.

Ο πρώτος ήταν η υποχώρηση της ζήτησης.

Η υψηλότερη τιμή του πετρελαίου άρχισε να περιορίζει την κατανάλωση, ιδιαίτερα στην Ασία. Παράλληλα, νοικοκυριά και επιχειρήσεις στράφηκαν περισσότερο σε εναλλακτικές πηγές ενέργειας, όπως ο άνθρακας και οι ανανεώσιμες πηγές.

Η ζήτηση στον τομέα των μεταφορών αποδείχθηκε περισσότερο ανθεκτική. Σε αρκετές οικονομίες, επιδοτήσεις, ανώτατα όρια στις τιμές καυσίμων και φορολογικές ελαφρύνσεις περιόρισαν την επίπτωση των υψηλότερων τιμών στους καταναλωτές. Ωστόσο, αυτή η πολιτική είχε σημαντικό δημοσιονομικό κόστος.

Ο δεύτερος μηχανισμός ήταν η αύξηση της παραγωγής εκτός του Περσικού Κόλπου.

Η παραγωγή αυξήθηκε περισσότερο από ό,τι αρχικά αναμενόταν, φτάνοντας σχεδόν 2 εκατ. βαρέλια ημερησίως πάνω από τα επίπεδα του 2025. Οι ΗΠΑ είχαν τον σημαντικότερο ρόλο σε αυτή την αύξηση, ενώ υψηλότερη παραγωγή καταγράφηκε επίσης στη Βενεζουέλα, τη Γουιάνα και τη Ρωσία.

Ο τρίτος και ίσως σημαντικότερος μηχανισμός ήταν η αξιοποίηση των αποθεμάτων.

Το παγκόσμιο έλλειμμα κατά την περίοδο Μαρτίου-Μαΐου εκτιμάται σε περίπου 4 εκατ. βαρέλια ημερησίως. Το μεγαλύτερο μέρος αυτού του ελλείμματος καλύφθηκε από την άντληση πετρελαίου από τα παγκόσμια αποθέματα, συμπεριλαμβανομένων των εμπορικών αποθεμάτων στην Κίνα αλλά και των στρατηγικών αποθεμάτων.

Με άλλα λόγια, η αγορά δεν μπόρεσε να δημιουργήσει αρκετή νέα προσφορά για να καλύψει το σοκ. Κατάφερε όμως να χρησιμοποιήσει την παραγωγική εφεδρεία, να περιορίσει τη ζήτηση και να καταναλώσει μέρος των αποθεμάτων της.

Η επαναφορά της προσφοράς δεν θα είναι άμεση

Πριν από την τελευταία κλιμάκωση της έντασης, η συμφωνία-πλαίσιο ΗΠΑ-Ιράν για την επαναλειτουργία των Στενών του Ορμούζ είχε οδηγήσει σε σημαντική αποκλιμάκωση των τιμών.

Ένας από τους βασικούς λόγους ήταν ότι μεγάλες ποσότητες πετρελαίου που είχαν εγκλωβιστεί σε δεξαμενόπλοια στον Περσικό Κόλπο θα μπορούσαν, θεωρητικά, να επιστρέψουν σχετικά γρήγορα στην αγορά.

Ωστόσο, η επιστροφή στην κανονικότητα δεν είναι τόσο απλή.

Παραμένουν ανοιχτά ερωτήματα σχετικά με το πότε θα αποκατασταθεί ουσιαστικά η ελευθερία ναυσιπλοΐας στο σημαντικότερο ενεργειακό chokepoint του πλανήτη και, κυρίως, πόσο χρόνο θα χρειαστούν οι ναυτιλιακές εταιρείες, οι ασφαλιστές και οι operators για να αποκαταστήσουν πλήρως την εμπιστοσύνη τους στη συγκεκριμένη διαδρομή.

Οι εκτιμήσεις της ενεργειακής βιομηχανίας δείχνουν ότι ακόμη και μετά από πλήρες άνοιγμα των Στενών μπορεί να χρειαστούν δύο έως τρεις μήνες μέχρι να επανέλθει στην αγορά σημαντικό μέρος των πετρελαϊκών ροών.

Υπάρχει μάλιστα και ένας πιο μακροπρόθεσμος κίνδυνος.

Εάν οι διακοπές παραγωγής παραταθούν, ένα μέρος της παραγωγικής δυναμικότητας μπορεί να χαθεί οριστικά. Η επανεκκίνηση γεωτρήσεων και εγκαταστάσεων δεν είναι πάντα εύκολη, ιδιαίτερα σε περιοχές όπου η χρηματοδότηση για νέες επενδύσεις ή για την επαναλειτουργία παλαιών παραγωγικών μονάδων είναι περιορισμένη.

Το πραγματικό πρόβλημα είναι τα αποθέματα

Ακόμη και όταν αρχίσει να επιστρέφει η προσφορά, η παγκόσμια αγορά δεν θα επανέλθει από τη μια ημέρα στην άλλη στην προηγούμενη ισορροπία.

Το έλλειμμα θα περιοριστεί σταδιακά και αυτό σημαίνει ότι τα αποθέματα θα συνεχίσουν να λειτουργούν ως βασικός μηχανισμός εξισορρόπησης.

Όσο όμως τα αποθέματα μειώνονται, τόσο πλησιάζουν στα λεγόμενα επιχειρησιακά ελάχιστα επίπεδα.

Κάτω από αυτά τα επίπεδα, η λειτουργία της φυσικής αγοράς αρχίζει να γίνεται ιδιαίτερα δύσκολη. Δεν υπάρχει πλέον αρκετό διαθέσιμο πετρέλαιο ώστε να απορροφούνται εύκολα νέες διαταραχές στην παραγωγή ή στις μεταφορές.

Εδώ βρίσκεται και ο μεγαλύτερος κίνδυνος για την επόμενη φάση.

Η αγορά κατάφερε να απορροφήσει το πρώτο σοκ επειδή διέθετε εφεδρείες. Εάν όμως ένα νέο σοκ σημειωθεί πριν αυτές οι εφεδρείες αναπληρωθούν, οι επιπτώσεις στις τιμές μπορεί να είναι πολύ μεγαλύτερες.

Τι σημαίνει αυτό για την παγκόσμια οικονομία

Η εμπειρία της συγκεκριμένης κρίσης δείχνει ότι τα ενεργειακά σοκ εξακολουθούν να έχουν τη δυνατότητα να προκαλέσουν σοβαρές οικονομικές επιπτώσεις.

Αυτό που συγκράτησε αρχικά την αγορά δεν ήταν η απουσία προβλήματος, αλλά η ύπαρξη περιθωρίων προσαρμογής.

Σήμερα, όμως, ένα σημαντικό μέρος αυτών των περιθωρίων έχει ήδη χρησιμοποιηθεί.

Η πλεονάζουσα παραγωγική δυναμικότητα έχει περιοριστεί, η ζήτηση έχει προσαρμοστεί προς τα κάτω και τα αποθέματα έχουν μειωθεί.

Έτσι, η παγκόσμια οικονομία βρίσκεται σε πιο ευάλωτη θέση σε περίπτωση νέας διαταραχής.

Η επόμενη κρίση, εάν έρθει πριν αποκατασταθούν τα αποθέματα, θα βρει την αγορά με πολύ μικρότερη δυνατότητα απορρόφησης του σοκ.

Τρία βασικά μαθήματα για τις κυβερνήσεις

Η κρίση αναδεικνύει τρεις κρίσιμες προτεραιότητες για την ενεργειακή πολιτική.

Πρώτον, τα αποθέματα έχουν τεράστια σημασία.

Η αναπλήρωσή τους δεν αποτελεί απλώς θέμα εμπορικής στρατηγικής. Είναι βασικό εργαλείο ενεργειακής ασφάλειας και προστασίας από μελλοντικές διαταραχές.

Δεύτερον, η εξάρτηση από ένα και μόνο γεωγραφικό chokepoint αποτελεί σημαντικό συστημικό κίνδυνο.

Τα Στενά του Ορμούζ αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα. Η διαφοροποίηση των ενεργειακών πηγών, αλλά και των διαδρομών μεταφοράς, είναι πλέον εξίσου σημαντική. Σε αυτή τη διαδικασία, η ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας αποκτά ακόμη μεγαλύτερη στρατηγική σημασία.

Τρίτον, η κρατική στήριξη στους καταναλωτές θα πρέπει να είναι στοχευμένη και προσωρινή.

Οι επιδοτήσεις και οι φορολογικές ελαφρύνσεις μπορούν να περιορίσουν τις άμεσες επιπτώσεις μιας ενεργειακής κρίσης στα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις. Όμως, εάν παραταθούν υπερβολικά, επιβαρύνουν τους κρατικούς προϋπολογισμούς και ταυτόχρονα αποδυναμώνουν τα οικονομικά κίνητρα για εξοικονόμηση ενέργειας και βελτίωση της αποδοτικότητας.

Η αγορά κέρδισε χρόνο, αλλά όχι ασφάλεια

Η ευελιξία των ενεργειακών αγορών και οι γρήγορες κυβερνητικές παρεμβάσεις επέτρεψαν στην παγκόσμια οικονομία να απορροφήσει ένα εξαιρετικά μεγάλο σοκ χωρίς μια ανεξέλεγκτη έκρηξη των τιμών του πετρελαίου.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι το πρόβλημα λύθηκε.

Αντίθετα, η κρίση κατανάλωσε σημαντικό μέρος των διαθέσιμων «μαξιλαριών» της αγοράς.

Μια σταθερή και διαρκής συμφωνία μεταξύ ΗΠΑ και Ιράν θα μπορούσε να δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για την αποκατάσταση των πετρελαϊκών ροών και την αναπλήρωση των αποθεμάτων.

Μέχρι τότε, όμως, η παγκόσμια ενεργειακή αγορά παραμένει περισσότερο ευάλωτη από ό,τι πριν από την έναρξη της κρίσης.

Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η αγορά πετρελαίου κατάφερε να απορροφήσει το πρώτο και μεγαλύτερο σοκ, αλλά μεγάλο μέρος της ανθεκτικότητάς της έχει ήδη χρησιμοποιηθεί. Όσο τα αποθέματα δεν αναπληρώνονται και όσο η παγκόσμια οικονομία παραμένει εξαρτημένη από κρίσιμες θαλάσσιες διαδρομές, ένα νέο χτύπημα στο ενεργειακό σύστημα θα μπορούσε να έχει πολύ μεγαλύτερη επίδραση στις τιμές, στον πληθωρισμό και τελικά στην παγκόσμια ανάπτυξη.

Πηγή: IMF