Η άνοδος του ενεργειακού κόστους αποτελεί έναν επιπλέον επιβαρυντικό παράγοντα. Οι πολεμικές συγκρούσεις στο Ιράν και στην Ουκρανία έχουν συμβάλει στην αύξηση των τιμών του ντίζελ στην Ευρώπη, δημιουργώντας νέες πιέσεις στο κόστος μεταφορών και διαβίωσης. Ωστόσο, η ενεργειακή ακρίβεια δεν αρκεί από μόνη της για να εξηγήσει την ένταση των κοινωνικών αντιδράσεων.

Όπως επισημαίνει ο Andrew Kenningham, επικεφαλής οικονομολόγος για την Ευρώπη στην Capital Economics, οι κινητοποιήσεις δεν έχουν μία ενιαία αιτία. Μάλιστα, η επιβάρυνση από τις τιμές της ενέργειας είναι μικρότερη από εκείνη που είχε καταγραφεί το 2022, μετά την έναρξη του πολέμου Ρωσίας - Ουκρανίας. Το γεγονός ότι τότε δεν εκδηλώθηκαν αντίστοιχης έκτασης βίαιες διαδηλώσεις υποδηλώνει ότι η σημερινή αναταραχή συνδέεται με ένα ευρύτερο σύνολο οικονομικών και κοινωνικών προβλημάτων.

Γαλλία: Από τις ελλείψεις στα σχολεία στη γενικευμένη κοινωνική δυσαρέσκεια

Στη Γαλλία, οι κινητοποιήσεις είχαν αρχικά εκπαιδευτικό χαρακτήρα. Τον Σεπτέμβριο, μαθητές λυκείων διαμαρτυρήθηκαν για την κακή κατάσταση των σχολικών εγκαταστάσεων και την έλλειψη εκπαιδευτικών. Στη συνέχεια, οι αντιδράσεις διευρύνθηκαν, αποκτώντας χαρακτηριστικά γενικότερης διαμαρτυρίας για την ακρίβεια, το βιοτικό επίπεδο και την ποιότητα των δημόσιων υπηρεσιών.

Η κοινωνική ένταση ενισχύεται από την επιδείνωση της αγοράς εργασίας και την επιτάχυνση του πληθωρισμού. Σύμφωνα με τα στοιχεία της γαλλικής στατιστικής υπηρεσίας Insee, η ανεργία ανήλθε στο 8,3% το δεύτερο τρίμηνο του 2026, αντιστοιχώντας σε περίπου 2,7 εκατομμύρια ανθρώπους. Ιδιαίτερα δυσμενής είναι η εικόνα για τους νέους ηλικίας 15 έως 24 ετών, όπου το ποσοστό ανεργίας έφθασε το 21,6%.

Την ίδια στιγμή, ο πληθωρισμός επιταχύνθηκε στο 3,1% τον Σεπτέμβριο, από 2,4% τον Αύγουστο, ενώ οι τιμές της ενέργειας αυξήθηκαν κατά 21,3%. Η εξέλιξη αυτή επιβαρύνει δυσανάλογα τα νοικοκυριά με χαμηλότερα εισοδήματα, τα οποία διαθέτουν περιορισμένα περιθώρια απορρόφησης νέων ανατιμήσεων.

Η Insee εκτιμά ότι η αγοραστική δύναμη ανά μονάδα κατανάλωσης θα υποχωρήσει κατά 0,7% το 2026. Οι απώλειες γίνονται ακόμη πιο εμφανείς όταν εξετάζεται η συνολική επίδραση στα οικογενειακά εισοδήματα.

Σύμφωνα με υπολογισμούς του French Institute of Economics, τους οποίους επικαλείται η Le Monde, η μείωση της αγοραστικής δύναμης από το 2024 αντιστοιχεί σε περίπου 1.200 ευρώ ετησίως για ένα νοικοκυριό με δύο ενήλικες και δύο παιδιά. Για έναν άνθρωπο που ζει μόνος του, η αντίστοιχη απώλεια υπολογίζεται σε 600 ευρώ τον χρόνο.

Ο Douglas Yates, καθηγητής στο American Graduate School του Παρισιού, αποδίδει την ένταση των διαδηλώσεων στον συνδυασμό της οικονομικής πίεσης, των προβλημάτων στην εκπαίδευση και του πολιτικού κλίματος ενόψει των προεδρικών εκλογών του 2027. Η κοινωνική δυσαρέσκεια αποκτά έτσι και πολιτική διάσταση, καθώς η κυβέρνηση καλείται να διαχειριστεί ταυτόχρονα τις δημοσιονομικές ανάγκες και τις αυξανόμενες απαιτήσεις των πολιτών.

Ισπανία και Πορτογαλία: Η στέγαση στο επίκεντρο των αντιδράσεων

Σε αντίθεση με τη Γαλλία, όπου οι κινητοποιήσεις συνδέονται με ένα ευρύτερο πλέγμα κοινωνικών και οικονομικών προβλημάτων, στην Ιβηρική Χερσόνησο η στεγαστική κρίση βρίσκεται στο επίκεντρο.

Στην Ισπανία, οι διαδηλώσεις ξεκίνησαν τον Σεπτέμβριο, μετά την έξωση της 87χρονης Maricarmen Abascal, όταν επενδυτικό κεφάλαιο αύξησε το ενοίκιό της κατά 230%. Η γυναίκα πέθανε δύο εβδομάδες αργότερα, σε μια υπόθεση που ενίσχυσε τη δημόσια συζήτηση για τις επιπτώσεις της αύξησης των ενοικίων και τη δυσκολία εξασφάλισης προσιτής κατοικίας.

Στην Πορτογαλία, χιλιάδες πολίτες διαδήλωσαν το Σάββατο, εκφράζοντας την αντίθεσή τους στην άνοδο των τιμών των ακινήτων και στο αυξημένο κόστος διαβίωσης. Ο υπουργός Οικονομικών της χώρας, Joaquim Miranda Sarmento, δήλωσε στο CNBC ότι, παρά τις ανησυχίες για τις τιμές των καυσίμων, το στεγαστικό αποτελεί το σημαντικότερο πρόβλημα για μεγάλο μέρος της κοινωνίας.

Τα στοιχεία της Eurostat καταδεικνύουν το μέγεθος της πίεσης στην πορτογαλική αγορά ακινήτων. Κατά το δεύτερο τρίμηνο του 2026, οι τιμές των κατοικιών στην Πορτογαλία αυξήθηκαν κατά 16,5% σε ετήσια βάση, καταγράφοντας τη μεγαλύτερη άνοδο μεταξύ των χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Η ταχεία αύξηση των τιμών κατοικιών και ενοικίων περιορίζει το διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών, ιδίως των νεότερων ηλικιακών ομάδων, και δυσχεραίνει την πρόσβαση στην κατοικία. Έτσι, ακόμη και σε χώρες όπου η οικονομική δραστηριότητα εμφανίζει θετικές επιδόσεις, το αυξημένο κόστος στέγασης μπορεί να εντείνει το αίσθημα οικονομικής ανασφάλειας.

Ιταλία και Αλβανία: Οι κοινωνικές διαμαρτυρίες αποκτούν πολιτικό χαρακτήρα

Στην Ιταλία, κινητοποίηση κατά της ακρίβειας στο κέντρο του Μιλάνου κατέληξε σε συγκρούσεις με την αστυνομία. Οι αντιδράσεις εντάσσονται σε ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό περιβάλλον στο οποίο οι πολίτες εκφράζουν αυξανόμενη δυσαρέσκεια για το κόστος ζωής και την αγοραστική τους δύναμη.

Στην Αλβανία, οι κινητοποιήσεις επικεντρώθηκαν στις συνθήκες που επικρατούν στα πανεπιστήμια και στο υψηλό κόστος των διδάκτρων. Παράλληλα, διατυπώθηκαν αιτήματα για την παραίτηση του πρωθυπουργού Edi Rama, προσδίδοντας στις διαδηλώσεις σαφή πολιτική διάσταση.

Οι διαφορετικές αφορμές των κινητοποιήσεων αναδεικνύουν ότι η κοινωνική δυσαρέσκεια στην Ευρώπη δεν περιορίζεται αποκλειστικά στην αύξηση των τιμών. Συνδέεται επίσης με την ποιότητα των δημόσιων υπηρεσιών, τις ευκαιρίες απασχόλησης, την πρόσβαση στην εκπαίδευση και την αίσθηση ότι οι πολίτες δυσκολεύονται να διατηρήσουν το βιοτικό επίπεδο των προηγούμενων ετών.

Γαλλία: Το δημοσιονομικό αδιέξοδο περιορίζει τις επιλογές της κυβέρνησης

Η κοινωνική αναταραχή στη Γαλλία εκδηλώνεται σε μια ιδιαίτερα δύσκολη συγκυρία για τα δημόσια οικονομικά της χώρας. Το δημοσιονομικό έλλειμμα εκτιμάται ότι θα διαμορφωθεί στο 5,4% του ΑΕΠ το 2026, γεγονός που εντείνει την πίεση για λήψη μέτρων περιορισμού των δαπανών και ενίσχυσης των κρατικών εσόδων.

Ο πρωθυπουργός Sébastien Lecornu έχει παρουσιάσει σχέδιο προϋπολογισμού για το 2027, το οποίο περιλαμβάνει το πάγωμα του δείκτη μισθολογικής αναπροσαρμογής στο Δημόσιο και τον περιορισμό των αποζημιώσεων για αναρρωτικές άδειες. Οι σχεδιαζόμενες παρεμβάσεις, ωστόσο, κινδυνεύουν να εντείνουν τις κοινωνικές αντιδράσεις, καθώς επηρεάζουν άμεσα το διαθέσιμο εισόδημα και τις παροχές προς τους εργαζομένους.

Η δυσκολία εφαρμογής της δημοσιονομικής προσαρμογής δεν περνά απαρατήρητη από τις αγορές. Τη Δευτέρα, οι αποδόσεις των γαλλικών κρατικών ομολόγων κινήθηκαν ανοδικά, ενώ το ευρώ υποχώρησε, καθώς ενισχύθηκαν οι ανησυχίες για τη δυνατότητα της χώρας να περιορίσει το έλλειμμά της χωρίς να προκαλέσει νέα πολιτική και κοινωνική κρίση.

Η Sharon Bell, επικεφαλής στρατηγικής για τις ευρωπαϊκές μετοχές στην Goldman Sachs, εκτίμησε ότι η μείωση του δημοσιονομικού ελλείμματος θα απαιτήσει δύσκολες αποφάσεις. Όπως ανέφερε στο CNBC, είναι πιθανό να αυξηθεί η φορολογική επιβάρυνση των γαλλικών επιχειρήσεων, καθώς η κυβέρνηση θα πρέπει να επιλέξει μεταξύ περικοπών δαπανών και αύξησης των φορολογικών εσόδων.

Η επιλογή αυτή αποτελεί βασικό δίλημμα για τη γαλλική οικονομική πολιτική. Από τη μία πλευρά, η δημοσιονομική εξυγίανση θεωρείται αναγκαία για τη σταθεροποίηση του δημόσιου χρέους και την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης των επενδυτών. Από την άλλη, η εφαρμογή πρόσθετων μέτρων λιτότητας μπορεί να περιορίσει την κατανάλωση, να επιβαρύνει την ανάπτυξη και να ενισχύσει την κοινωνική δυσαρέσκεια.

Οι αγορές φοβούνται το ενδεχόμενο κρίσης δημόσιου χρέους

Ακόμη πιο έντονες είναι οι προειδοποιήσεις του Mike Bell, επικεφαλής στρατηγικής αγορών στην RBC BlueBay Asset Management, ο οποίος εκτιμά ότι η Γαλλία αντιμετωπίζει πραγματικό κίνδυνο κρίσης δημόσιου χρέους.

Κατά την άποψή του, η χώρα χρειάζεται ουσιαστική δημοσιονομική εξυγίανση, καθώς και αύξηση του ορίου ηλικίας συνταξιοδότησης. Ωστόσο, η εφαρμογή μιας τέτοιας μεταρρύθμισης θα μπορούσε να προκαλέσει ισχυρές αντιδράσεις, δεδομένης της έντασης των σημερινών κινητοποιήσεων.

Το ζήτημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία για τις αγορές ομολόγων, καθώς η δυνατότητα μιας κυβέρνησης να εφαρμόσει αξιόπιστο σχέδιο δημοσιονομικής προσαρμογής επηρεάζει άμεσα την αξιολόγηση του κινδύνου που αναλαμβάνουν οι επενδυτές. Εάν οι αγορές θεωρήσουν ότι οι πολιτικές αντιστάσεις εμποδίζουν τη μείωση του ελλείμματος, ενδέχεται να απαιτήσουν υψηλότερες αποδόσεις για να χρηματοδοτήσουν το γαλλικό Δημόσιο.

Μια τέτοια εξέλιξη θα επιβάρυνε περαιτέρω το κόστος εξυπηρέτησης του χρέους, περιορίζοντας τα διαθέσιμα δημοσιονομικά περιθώρια και καθιστώντας ακόμη δυσκολότερη την επίτευξη των στόχων προσαρμογής. Δημιουργείται έτσι ένας φαύλος κύκλος, στον οποίο η οικονομική αδυναμία τροφοδοτεί την κοινωνική ένταση και η πολιτική αστάθεια δυσχεραίνει τη δημοσιονομική εξυγίανση.

Το κοινό πρόβλημα της Ευρώπης: Χαμηλή ανάπτυξη και περιορισμένα δημοσιονομικά περιθώρια

Πίσω από τις διαφορετικές αφορμές των διαδηλώσεων βρίσκεται ένα ευρύτερο πρόβλημα που αφορά το σύνολο της ευρωπαϊκής οικονομίας. Όπως επισημαίνει ο Andrew Kenningham της Capital Economics, η ασθενής οικονομική ανάπτυξη και τα υψηλά δημόσια χρέη περιορίζουν τη δυνατότητα των κυβερνήσεων να ενισχύσουν τη στήριξη προς τα νοικοκυριά.

Η αύξηση των κρατικών δαπανών ή η μείωση των φόρων θα μπορούσαν να προσφέρουν βραχυπρόθεσμη ανακούφιση, ωστόσο δεν είναι εξίσου εύκολες επιλογές για όλες τις χώρες. Τα κράτη με υψηλό δημόσιο χρέος αντιμετωπίζουν μεγαλύτερους περιορισμούς, καθώς πρέπει να συνυπολογίζουν το κόστος δανεισμού και την ανάγκη διατήρησης της δημοσιονομικής αξιοπιστίας τους.

Ανάλογη ήταν η τοποθέτηση του Πορτογάλου υπουργού Οικονομικών, ο οποίος υπογράμμισε ότι οι χώρες με μεγαλύτερες υποχρεώσεις διαθέτουν μικρότερα περιθώρια παρέμβασης. Σύμφωνα με τον ίδιο, η αντιμετώπιση των προβλημάτων παραγωγικότητας και ανταγωνιστικότητας αποτελεί βασική προϋπόθεση για τη βελτίωση των οικονομικών προοπτικών της Ευρώπης.

Η διαφορά στους ρυθμούς ανάπτυξης μεταξύ Ευρώπης και ΗΠΑ αποτελεί, άλλωστε, ένα από τα βασικά ζητήματα που απασχολούν τους υπεύθυνους χάραξης οικονομικής πολιτικής. Χωρίς ισχυρότερη ανάπτυξη και υψηλότερη παραγωγικότητα, γίνεται δυσκολότερη η διατηρήσιμη αύξηση των μισθών, η χρηματοδότηση ποιοτικών δημόσιων υπηρεσιών και η ενίσχυση των κοινωνικών παροχών.

Το πρόβλημα είναι ότι οι πολίτες ζητούν άμεσες λύσεις σε πιεστικά ζητήματα, όπως η στέγαση, η ενέργεια και η πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας και εκπαίδευσης, ενώ οι κυβερνήσεις διαθέτουν περιορισμένα μέσα για να ανταποκριθούν. Η αντίφαση αυτή ενισχύει τον κίνδυνο παρατεταμένης κοινωνικής έντασης.

Για την Ευρώπη, επομένως, η πρόκληση δεν περιορίζεται στη συγκράτηση του πληθωρισμού ή στη δημοσιονομική πειθαρχία. Αφορά τη δυνατότητα διαμόρφωσης ενός ισχυρότερου αναπτυξιακού μοντέλου, το οποίο θα δημιουργεί εισοδήματα και θέσεις εργασίας, θα ενισχύει την ανταγωνιστικότητα και θα επιτρέπει τη χρηματοδότηση των δημόσιων υπηρεσιών χωρίς διαρκή αύξηση του χρέους.

Οι πρόσφατες κινητοποιήσεις λειτουργούν ως προειδοποίηση ότι η οικονομική σταθερότητα δεν αρκεί από μόνη της, όταν μεγάλα τμήματα της κοινωνίας αισθάνονται ότι το κόστος ζωής αυξάνεται ταχύτερα από τις δυνατότητές τους. Εάν οι κυβερνήσεις δεν καταφέρουν να αντιμετωπίσουν τις βαθύτερες αιτίες της δυσαρέσκειας, η κοινωνική και πολιτική πίεση αναμένεται να παραμείνει ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα για την Ευρώπη τα επόμενα χρόνια.