Η αντίσταση είναι πιθανό να προέλθει από διάφορες κατευθύνσεις. Η κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ στις ΗΠΑ έχει υιοθετήσει μια ανοιχτά εχθρική στάση απέναντι στα ψηφιακά νομίσματα κεντρικών τραπεζών, ενώ προωθεί ιδιωτικά stablecoins εκφρασμένα σε δολάρια. Η Ρωσία σχεδόν σίγουρα θα αντιμετωπίσει το ψηφιακό ευρώ ως ακόμη ένα πεδίο του υβριδικού της πολέμου κατά της Ευρώπης. Και εντός της ίδιας της ΕΕ, οι ευρωσκεπτικιστές θα το αξιοποιήσουν ως απόδειξη τεχνοκρατικής υπέρβασης και θα το μετατρέψουν σε μαγνήτη για θεωρίες συνωμοσίας.

Οι ευρωπαίοι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής έχουν αφιερώσει χρόνια στην τεχνική προετοιμασία του ψηφιακού ευρώ. Πρέπει τώρα να προσεγγίσουν τον πολιτικό αγώνα για το μέλλον του με την ίδια αυστηρότητα.

Για σχεδόν 80 χρόνια, η Ευρώπη επιδιώκει αυτό που ο αείμνηστος βρετανός ιστορικός Τόνι Τζαντ περιέγραψε ως την οικοδόμηση συλλογικής ικανότητας για την αντιστάθμιση των ατομικών αδυναμιών. Η Ευρωπαϊκή Κοινότητα Άνθρακα και Χάλυβα, η κοινή αγορά, το ενιαίο νόμισμα, η Συμφωνία Σένγκεν και η διεύρυνση της ΕΕ—κάθε ένα από αυτά αποτέλεσε πράξη πολιτικής βούλησης που συνέβαλε στη μετατροπή της καταστροφής του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου σε ένα διαρκές σύστημα κοινών θεσμών. Συνολικά, αυτές οι προσπάθειες συνιστούν ένα από τα πιο επιτυχημένα πολιτικά πειράματα της σύγχρονης ιστορίας.

Όμως το μακροχρόνιο εγχείρημα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης βρίσκεται υπό τεράστια πίεση. Καθώς η Ρωσία συνεχίζει τον πόλεμο κατά των φιλελεύθερων δημοκρατιών της Ευρώπης, οι αμερικανικές εγγυήσεις ασφάλειας δεν μπορούν πλέον να θεωρούνται δεδομένες. Ταυτόχρονα, η Κίνα αναδιαμορφώνει το παγκόσμιο εμπόριο με τρόπους που απειλούν υπαρξιακά τη βιομηχανική βάση της Ευρώπης.

Όπως έχει υποστηρίξει ο γερμανός ιστορικός Κίραν Κλάους Πατέλ, η αυτοεικόνα της ΕΕ συχνά υπερβαίνει τα πραγματικά της επιτεύγματα. Στην πράξη, η ολοκλήρωση υπήρξε άνιση, τροφοδοτώντας δυσαρέσκειες που τα ακροδεξιά κόμματα σε όλη την ήπειρο έχουν εκμεταλλευτεί για να αποκτήσουν ισχύ και να υπονομεύσουν το ευρωπαϊκό εγχείρημα.

Για πολλούς Ευρωπαίους, η «Ευρώπη» λειτουργεί λιγότερο ως πολιτική κοινότητα και περισσότερο ως αφηρημένη έννοια—πηγή κανονισμών, περιορισμών και ακρωνυμίων που σπάνια βελτιώνουν την καθημερινή ζωή. Οι ελευθερίες που έχει προσφέρει η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση είναι πραγματικές, αλλά εύκολα θεωρούνται δεδομένες. Το κόστος, αντίθετα, είναι απτό και εύκολα προκαλεί δυσαρέσκεια. Κάθε πολιτικό εγχείρημα που στηρίζεται κυρίως σε ελίτ συναίνεση και συνθήκες θα ήταν εγγενώς εύθραυστο.

Στην καρδιά αυτής της ευθραυστότητας βρίσκεται αυτό που ο αείμνηστος γερμανός φιλόσοφος Γιούργκεν Χάμπερμας περιέγραψε ως «γόητρο της τεχνοκρατίας»: η τάση να προωθείται η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση μέσω μηχανισμών που παρακάμπτουν τις δημοκρατικές κοινωνίες στο όνομα των οποίων υλοποιείται.

Το ψηφιακό ευρώ, σχεδιασμένο από ειδικούς στη Φρανκφούρτη και τις Βρυξέλλες, κινδυνεύει να πέσει στην ίδια παγίδα, καθώς οι αποφάσεις που είναι τεχνικά ορθές αλλά ελάχιστα κατανοητές γίνονται εύκολος στόχος πολιτικής επίθεσης. Μια πρόσφατη έρευνα της Bundesbank ανέδειξε το πρόβλημα, δείχνοντας ότι μόνο το 42% των Γερμανών έχει ακούσει για το ψηφιακό ευρώ και μόλις το ένα τέταρτο από αυτούς μπορεί να εξηγήσει σωστά τι είναι.

Ο Χάμπερμας, ωστόσο, υπέδειξε μια λύση: μια κοινή ευρωπαϊκή ταυτότητα που θα βασίζεται στη μαζική συμμετοχή σε κοινά θεσμικά πλαίσια. Το ψηφιακό ευρώ θα μπορούσε να προσφέρει ακριβώς αυτή τη μορφή κοινής εμπειρίας. Οι περισσότερες μορφές ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, από την εναρμόνιση κανονισμών έως τους δημοσιονομικούς κανόνες, παραμένουν αόρατες για τους πολίτες. Αντίθετα, ένα ψηφιακό νόμισμα θα επέτρεπε σε εκατοντάδες εκατομμύρια Ευρωπαίους—οι περισσότεροι εκ των οποίων γνωρίζουν ελάχιστα για τους θεσμικούς μηχανισμούς της ολοκλήρωσης—να αλληλεπιδρούν καθημερινά με το ίδιο σύστημα πληρωμών, χρησιμοποιώντας την ίδια διεπαφή, σε ολόκληρη τη ζώνη του ευρώ.

Η ενιαία αγορά έχει αποδειχθεί εξαιρετικά εύκολο να κυριαρχηθεί από αμερικανικές εταιρείες. Περίπου τα δύο τρίτα των συναλλαγών με πιστωτικές κάρτες στη ζώνη του ευρώ βασίζονται στη Visa και τη Mastercard, και 13 από τα 21 μέλη της δεν διαθέτουν εγχώρια εναλλακτική. Κάθε συναλλαγή συνεπάγεται προμήθειες που λειτουργούν ως ιδιωτικός φόρος στο ευρωπαϊκό εμπόριο. Η τρέχουσα προσπάθεια στρατηγικής αυτονομίας της ΕΕ στην άμυνα, στους ημιαγωγούς και στις υποδομές cloud έχει μικρό νόημα αν δεν επεκτείνεται και στα συστήματα πληρωμών που στηρίζουν την οικονομία της Ευρώπης.

Για μια γενιά που έχει βιώσει την ολοκλήρωση κυρίως ως σύνολο περιορισμών, το ψηφιακό ευρώ θα μπορούσε να γίνει ένας ορατός ευρωπαϊκός θεσμός που κάνει τη ζωή πιο εύκολη. Λίγες πρωτοβουλίες στην ευρωπαϊκή ατζέντα θα μπορούσαν να αποδείξουν τόσο αποτελεσματικά τα απτά οφέλη της ολοκλήρωσης και της διασυνοριακής συνεργασίας.

Το αν τα επόμενα χρόνια θα επανιδρύσουν το ευρωπαϊκό εγχείρημα για έναν ριζικά αναδιαμορφωμένο κόσμο ή θα σηματοδοτήσουν την έναρξη βαθύτερου κατακερματισμού μπορεί να εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από την έκβαση της συζήτησης για το ψηφιακό ευρώ. Μια ενωμένη ΕΕ θα παραμείνει μια ηπειρωτική δύναμη που δεσμεύεται μοναδικά στη φιλελεύθερη δημοκρατία, τα ανθρώπινα δικαιώματα και ένα βιώσιμο μέλλον, ενώ μια κατακερματισμένη Ευρώπη θα είναι πολύ πιο ευάλωτη σε εξωτερικό εξαναγκασμό.

Η ΕΚΤ δεν μπορεί να διατυπώσει το πολιτικό επιχείρημα υπέρ του ψηφιακού ευρώ. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, οι εθνικές κυβερνήσεις και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο πρέπει να το κάνουν. Και πρέπει να είναι ειλικρινείς για το τι υπερασπίζονται: το ψηφιακό ευρώ δεν είναι απλώς μια προσπάθεια εκσυγχρονισμού του συστήματος πληρωμών της ευρωζώνης, αλλά ένας ευρωπαϊκός θεσμός που τυχαίνει να παίρνει τη μορφή συστήματος πληρωμών.

Οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής πρέπει να διατυπώσουν αυτό το επιχείρημα καθαρά και αποφασιστικά. Το ψηφιακό ευρώ δεν πρέπει να γίνει άλλο ένα τεχνοκρατικό κατασκεύασμα που επιβάλλεται από τα πάνω και αντιμετωπίζεται με δυσπιστία. Πρέπει να αποτελέσει ζωντανή έκφραση των υψηλότερων φιλοδοξιών της Ευρώπης.

Μπράιαν Τζατζ είναι ερευνητικός διευθυντής του Program on Finance and Democracy στο University of California, Berkeley.

Πηγή: Project Syndicate