Η σημερινή χρηματοπιστωτική αρχιτεκτονική υποτίθεται ότι θα διασφάλιζε σταθερότητα παρέχοντας ρευστότητα όταν τα κεφάλαια αποσύρονται, προστατεύοντας τις οικονομίες όταν εκδηλώνονται σοκ και ενθαρρύνοντας τις επενδύσεις όταν αυξάνεται η αβεβαιότητα. Ωστόσο, αυτό που μόλις βιώσαμε είναι το ακριβώς αντίθετο. Καθώς τα κεφάλαια κατευθύνονται προς ασφαλή καταφύγια, το κόστος δανεισμού αυξάνεται και πολλές χώρες βρίσκονται με ακόμη μικρότερα δημοσιονομικά περιθώρια για να αντιμετωπίσουν το σοκ.

Για παράδειγμα, στην Αφρική, οι συνθήκες χρηματοδότησης επιδεινώθηκαν καθώς οι καθαροί εισαγωγείς πετρελαίου βρέθηκαν αντιμέτωποι με εκρηκτική αύξηση των λογαριασμών για εισαγωγές καυσίμων και τροφίμων. Ωστόσο, ένα από τα ελάχιστα εργαλεία που σχεδιάστηκαν ακριβώς για τέτοιες περιπτώσεις, η Διευκόλυνση Ταχείας Πίστωσης του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου για χώρες χαμηλού εισοδήματος, πρόκειται να καταργήσει σταδιακά τα αυξημένα όρια πρόσβασης που είχαν θεσπιστεί κατά τη διάρκεια της πανδημίας COVID-19. Παράλληλα, οι χώρες μεσαίου εισοδήματος που δανείζονται υπό πίεση συνεχίζουν να επιβαρύνονται με επιπλέον χρεώσεις μέσω της πολιτικής προσαυξήσεων του ΔΝΤ.

Παρότι το ΔΝΤ υπερασπίζεται αυτή την πολιτική ως αναγκαία για την ενθάρρυνση της αποπληρωμής και την προστασία των πόρων του, η πολιτική αυτή είναι προκυκλική, καθώς οι προσαυξήσεις επιβάλλονται στα μεγαλύτερα ανεξόφλητα υπόλοιπα, τα οποία συνήθως κατέχουν οι οικονομίες που βρίσκονται υπό τη μεγαλύτερη πίεση. Πρόσφατη έρευνα καταγράφει τις άνισες επιπτώσεις αυτής της δυναμικής. Ακριβώς τη στιγμή που οι χώρες θα έπρεπε να εφαρμόζουν αντικυκλικά μέτρα — όπως δημοσιονομική τόνωση απέναντι σε μια ύφεση — το δίχτυ ασφαλείας συρρικνώνεται και το κόστος απορρόφησης των κραδασμών εκτοξεύεται.

Παράλληλα, το κόστος κεφαλαίου έχει αυξηθεί. Αφού διαμορφωνόταν κατά μέσο όρο στο 2,4% τη δεκαετία του 2010 και υποχώρησε κοντά στο 0,6% κατά την πανδημία, η απόδοση του 10ετούς αμερικανικού ομολόγου έχει ανέλθει περίπου στο 4,36%, επίπεδο που μοιάζει πλέον περισσότερο δομικό παρά προσωρινό. Για τις αναδυόμενες και αναπτυσσόμενες οικονομίες με υψηλό χρέος, αυτό αυξάνει το απαιτούμενο ελάχιστο ποσοστό απόδοσης για κάθε επένδυση σε ενέργεια, υποδομές, διατροφικά συστήματα και ανθεκτικότητα απέναντι στην κλιματική αλλαγή. Και πάλι, το σύστημα αυστηροποιεί τις χρηματοδοτικές συνθήκες ακριβώς τη στιγμή που θα έπρεπε να τις χαλαρώνει.

Όμως αυτό δεν αποτελεί ακούσια συνέπεια. Το σύστημα λειτουργεί όπως ακριβώς σχεδιάστηκε. Δημιουργήθηκε για έναν κόσμο περιστασιακών σοκ και ομαλών ανακάμψεων, όχι για έναν κόσμο που χαρακτηρίζεται από διαρκείς και αλληλεπικαλυπτόμενες πηγές αναταραχής. Σε αυτή τη νέα πραγματικότητα, η προκυκλικότητα δεν αποτελεί πλέον μια μικρή αδυναμία· είναι ένας ουσιαστικός περιορισμός για την ανάπτυξη και τη σταθερότητα.

Η Αφρική υφίσταται τις σοβαρότερες συνέπειες αυτών των δυναμικών, λόγω των τεράστιων επενδυτικών αναγκών της, των περιορισμένων δημοσιονομικών αποθεμάτων και της συνεχιζόμενης εξάρτησής της από εξωτερική χρηματοδότηση. Καθώς τα κλιματικά, γεωπολιτικά και άλλα σοκ αυξάνουν τα επίπεδα χρέους στην ήπειρο, οι δαπάνες για υγεία και εκπαίδευση παραγκωνίζονται. Πολλές χώρες προωθούν συνετές εγχώριες μεταρρυθμίσεις που ενισχύουν την ανάπτυξη, αλλά οι εξωτερικές αυτές πιέσεις υπονομεύουν τα αποτελέσματα.

Η κατάσταση απαιτεί όχι μόνο περισσότερη χρηματοδότηση ή ταχύτερες εκταμιεύσεις, αλλά και ενσωματωμένους σταθεροποιητές που θα εξαλείψουν τις πιο ξεκάθαρες πηγές προκυκλικότητας. Στην περίπτωση του ΔΝΤ, αυτό σημαίνει διατήρηση των μηχανισμών έκτακτης χρηματοδότησης, επανενεργοποίηση του Food Shock Window και κατάργηση των προκυκλικών προσαυξήσεων για τους δανειολήπτες που βασίζονται σε αυτά τα εργαλεία.

Αντίστοιχα, για την Παγκόσμια Τράπεζα, η μείωση της προκυκλικότητας σημαίνει εμπροσθοβαρή χρηματοδότηση μέσω της Διεθνούς Αναπτυξιακής Ένωσης, ενίσχυση των γραμμών ενδεχόμενης πίστωσης με υψηλότερα όρια και άλλων πόρων για ευάλωτες χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος, καθώς και επέκταση του δανεισμού σε τοπικά νομίσματα ώστε να μειωθούν οι συναλλαγματικές ανισορροπίες που καθιστούν πιο επώδυνες τις περιόδους υποτίμησης.

Για τις περιφερειακές αναπτυξιακές τράπεζες και τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, αυτό σημαίνει ανάπτυξη εργαλείων εμπορικής χρηματοδότησης και εγγυητικών επιστολών ώστε να διατηρηθεί η λειτουργία των αλυσίδων εφοδιασμού ενέργειας και λιπασμάτων.

Σε ευρύτερο επίπεδο, οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής πρέπει να ξεκινήσουν την αναμόρφωση της παγκόσμιας χρηματοπιστωτικής αρχιτεκτονικής, ώστε να περιλαμβάνει προβλέψιμους, κανόνες-βασισμένους μηχανισμούς που ενεργοποιούνται αυτόματα όταν παραβιάζονται συμφωνημένοι δείκτες, αντί να αναμένονται αποφάσεις διοικητικών συμβουλίων μήνες μετά το ξέσπασμα μιας κρίσης.

Με την ανακατεύθυνση των Ειδικών Τραβηκτικών Δικαιωμάτων του ΔΝΤ προς τις πολυμερείς αναπτυξιακές τράπεζες ως υβριδικό κεφάλαιο, μπορούμε να μετατρέψουμε αδρανή αποθεματικά σε επενδύσεις ενίσχυσης της ανθεκτικότητας για ευάλωτες οικονομίες. Μέσω της εφαρμογής της Ανεξάρτητης Επανεξέτασης του Πλαισίου Κεφαλαιακής Επάρκειας των Πολυμερών Αναπτυξιακών Τραπεζών της G20 του 2022, μπορούμε να απελευθερώσουμε επιπλέον 300-400 δισ. δολάρια δανεισμού μέσα στην επόμενη δεκαετία χωρίς νέα κεφάλαια από τους μετόχους. Και επανεξετάζοντας τη δομή συμμετοχών, εκπροσώπησης και ποσοστώσεων στα διεθνή χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, μπορούμε να δώσουμε ουσιαστική φωνή στις χώρες που είναι περισσότερο εκτεθειμένες στα παγκόσμια σοκ.

Το πρόβλημα δεν είναι η έλλειψη χρηματοδότησης ή ρευστότητας. Σε έναν κόσμο διαρκών αναταράξεων, εξακολουθούμε να βασιζόμαστε σε ένα σύστημα που δημιουργήθηκε για προσωρινά σοκ. Όμως η ανθεκτικότητα δεν μπορεί να αυτοσχεδιαστεί· πρέπει να ενσωματωθεί εξαρχής στο ίδιο το σύστημα.

Η Hanan Morsy, αναπληρώτρια εκτελεστική γραμματέας και επικεφαλής οικονομολόγος της Οικονομικής Επιτροπής των Ηνωμένων Εθνών για την Αφρική, είναι μέλος της Ομάδας Εμπειρογνωμόνων της G20 για την Αφρική, η οποία συγκροτήθηκε υπό τη νοτιοαφρικανική προεδρία της G20.

Πηγή: Project Syndicate