Η υπόθεση που άλλαξε την πολιτική ατζέντα

Η ένταση γύρω από το ζήτημα αποτυπώθηκε με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο στην υπόθεση της 87χρονης Maricarmen Abascal, η οποία βρέθηκε αντιμέτωπη με έξωση από το διαμέρισμά της στο κέντρο της Μαδρίτης μετά την πώληση του κτιρίου σε εταιρεία ακινήτων.

Η υπόθεση προκάλεσε κύμα αντιδράσεων και διαδηλώσεων σε ολόκληρη την Ισπανία, μετατρέποντας τη στέγαση από ένα θέμα που βρισκόταν σχετικά χαμηλά στην πολιτική ατζέντα σε κεντρικό ζήτημα της προεκλογικής αντιπαράθεσης.

Η συζήτηση για τα ακίνητα άρχισε μάλιστα να επισκιάζει άλλα ζητήματα που μέχρι πρόσφατα κυριαρχούσαν στην επικαιρότητα, μεταξύ των οποίων και το μεταναστευτικό.

Μια κρίση που αφορά ολόκληρη την Ευρώπη

Η ισπανική περίπτωση δεν είναι μεμονωμένη. Η στεγαστική κρίση έχει εξαπλωθεί σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης, καθώς η προσφορά νέων κατοικιών αδυνατεί να ακολουθήσει την αυξημένη ζήτηση.

Η γραφειοκρατία, οι καθυστερήσεις στις αδειοδοτήσεις, η έλλειψη εργατικού δυναμικού στον κατασκευαστικό κλάδο, η εξάπλωση των βραχυχρόνιων μισθώσεων και η συγκέντρωση της ζήτησης στα μεγάλα αστικά κέντρα έχουν δημιουργήσει ένα εκρηκτικό μείγμα.

Την ίδια στιγμή, η ύπαιθρος και αρκετές μικρότερες πόλεις αντιμετωπίζουν πληθυσμιακή συρρίκνωση, την ώρα που η Μαδρίτη, η Βαρκελώνη και άλλα μεγάλα αστικά κέντρα βλέπουν τις τιμές των κατοικιών και των ενοικίων να αυξάνονται.

Το πρόβλημα έχει αποκτήσει και σαφή πολιτική διάσταση. Από την Ιρλανδία έως τη Γερμανία, η αδυναμία των νεότερων γενεών να αγοράσουν ή ακόμη και να νοικιάσουν οικονομικά προσιτή κατοικία έχει αρχίσει να επηρεάζει τις εκλογικές συμπεριφορές.

Δύο διαφορετικές συνταγές

Στην Ισπανία, η αντιπαράθεση για το πώς θα αντιμετωπιστεί η κρίση είναι πλέον ιδιαίτερα έντονη.

Η σοσιαλιστική κυβέρνηση του Pedro Sanchez έχει προτείνει ένα πακέτο παρεμβάσεων που περιλαμβάνει, μεταξύ άλλων, περιορισμούς στα ενοίκια και αυστηρότερους κανόνες για τις αγορές κατοικιών από εταιρείες και επενδυτές.

Η αντιπολίτευση της Δεξιάς υποστηρίζει ότι μια τέτοια προσέγγιση κινδυνεύει να κάνει ακριβώς το αντίθετο από αυτό που απαιτεί η αγορά: να περιορίσει ακόμη περισσότερο την προσφορά.

Ο επικεφαλής του Λαϊκού Κόμματος, Alberto Nunez Feijoo, έχει θέσει ως στόχο την κατασκευή 250.000 νέων κατοικιών ετησίως, υποστηρίζοντας ότι ένα τέτοιο πρόγραμμα θα μπορούσε παράλληλα να δημιουργήσει περίπου 600.000 θέσεις εργασίας.

Στο σχέδιό του περιλαμβάνονται επίσης η επιτάχυνση του χωροταξικού σχεδιασμού ώστε να απελευθερωθούν περισσότερες εκτάσεις για οικοδόμηση, καθώς και ισχυρότερες εγγυήσεις για στεγαστικά δάνεια και μισθώσεις που απευθύνονται στους νέους.

Η βασική διαφωνία επομένως είναι σαφής: η Αριστερά δίνει μεγαλύτερο βάρος στη ρύθμιση της αγοράς, ενώ η Δεξιά στην αύξηση της προσφοράς κατοικιών.

Γιατί η προσφορά δεν ακολούθησε τη ζήτηση

Η σημερινή κατάσταση αποτελεί σε μεγάλο βαθμό συνέπεια της προηγούμενης κρίσης.

Η κατάρρευση της ισπανικής αγοράς ακινήτων και η τραπεζική κρίση που ακολούθησε προκάλεσαν τεράστια συρρίκνωση της κατασκευαστικής δραστηριότητας. Κατασκευαστικές εταιρείες και τράπεζες βρέθηκαν αντιμέτωπες με μεγάλες απώλειες και χρειάστηκαν χρόνια για να ανακάμψουν.

Όταν στη συνέχεια η ζήτηση άρχισε να επιστρέφει, η προσφορά δεν κατάφερε να ακολουθήσει.

Τα εξαιρετικά χαμηλά επιτόκια της προηγούμενης δεκαετίας, η οικονομική ανάκαμψη και η αύξηση του πληθυσμού λόγω μετανάστευσης ενίσχυσαν τη ζήτηση για κατοικίες. Όμως η κατασκευαστική δραστηριότητα παρέμεινε συγκρατημένη, ενώ η έλλειψη εργατικού δυναμικού και οι διοικητικές καθυστερήσεις περιόρισαν περαιτέρω την ταχύτητα με την οποία μπορούσαν να δημιουργηθούν νέες κατοικίες.

Το αποτέλεσμα είναι η σημερινή αναντιστοιχία: η ζήτηση έχει επιστρέψει, αλλά η προσφορά δεν έχει προλάβει να καλύψει το κενό που δημιουργήθηκε μετά την κρίση.

Οι νέοι πληρώνουν το μεγαλύτερο τίμημα

Η στεγαστική κρίση έχει ιδιαίτερα έντονο κοινωνικό αποτύπωμα στις νεότερες γενιές.

Παρά το γεγονός ότι περίπου 73% των Ισπανών διαθέτει ιδιόκτητη κατοικία, τουλάχιστον οι μισοί νέοι ηλικίας 18 έως 34 ετών εξακολουθούν να ζουν με τους γονείς τους ή να εξαρτώνται οικονομικά από αυτούς.

Η εικόνα επιδεινώνεται από την ταχύτερη άνοδο των τιμών των κατοικιών σε σχέση με τους μισθούς. Οι τιμές των ακινήτων αυξήθηκαν πέρυσι με ρυθμό περίπου τριπλάσιο από την αύξηση των μισθών, περιορίζοντας σημαντικά την αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών.

Για πολλούς νέους, η αγορά κατοικίας έχει καταστεί σχεδόν απαγορευτική, ενώ ακόμη και η ενοικίαση απορροφά πλέον ολοένα μεγαλύτερο μέρος του διαθέσιμου εισοδήματος.

Έτσι, το ζήτημα δεν αφορά πλέον μόνο το εάν ένας νέος μπορεί να αγοράσει σπίτι. Αφορά το εάν μπορεί να αποκτήσει μια αυτόνομη κατοικία χωρίς οικονομική στήριξη από την οικογένειά του.

Η μάχη με τα funds

Στο επίκεντρο των αντιδράσεων βρίσκονται και οι θεσμικοί επενδυτές και τα επενδυτικά funds που έχουν αυξήσει την παρουσία τους στην αγορά κατοικίας.

Η Ένωση Ενοικιαστών ζητά αυστηρότερους περιορισμούς, υποστηρίζοντας ότι οι μεγάλες επενδυτικές εταιρείες συμβάλλουν στην αύξηση των τιμών και συνδέονται με περιπτώσεις εξώσεων.

Σε αρκετές περιπτώσεις, η οργάνωση έχει καταφέρει να παρέμβει στις διαπραγματεύσεις όταν ακίνητα αγοράστηκαν από θεσμικούς επενδυτές, εξασφαλίζοντας αποζημιώσεις ή αποτρέποντας εξώσεις.

Από την άλλη πλευρά, οικονομολόγοι προειδοποιούν ότι μια επιθετική πολιτική απέναντι στους ιδιώτες και θεσμικούς επενδυτές θα μπορούσε να έχει το αντίθετο αποτέλεσμα από το επιδιωκόμενο.

Εάν οι επενδυτές αποχωρήσουν από την αγορά, υποστηρίζουν, μπορεί να μειωθούν ακόμη περισσότερο οι επενδύσεις σε νέες κατασκευές, διευρύνοντας τελικά το έλλειμμα κατοικιών.

Η δύσκολη ισορροπία

Εδώ βρίσκεται και η μεγαλύτερη πολιτική δυσκολία της Ισπανίας.

Η χώρα διαθέτει ένα πολύ υψηλό ποσοστό ιδιοκατοίκησης. Αυτό σημαίνει ότι οποιαδήποτε κυβέρνηση πρέπει να ισορροπήσει ανάμεσα στους σημερινούς ιδιοκτήτες κατοικιών και στους ενοικιαστές, ιδιαίτερα τους νέους, που αποτελούν μια μικρότερη αλλά ολοένα πιο ευάλωτη κοινωνική ομάδα.

Το παράδοξο είναι ότι ακόμη και πολλοί ιδιοκτήτες αρχίζουν να αντιμετωπίζουν το πρόβλημα μέσα από τις δυσκολίες των παιδιών τους.

Όπως επισημαίνουν αναλυτές, οι γονείς που διαθέτουν κατοικία μπορεί να αισθάνονται ασφαλείς ως ιδιοκτήτες, αλλά ταυτόχρονα βλέπουν τα παιδιά τους να αδυνατούν όχι μόνο να αγοράσουν σπίτι, αλλά ακόμη και να βρουν ένα προσιτό ενοίκιο.

Και αυτό κάνει τη στεγαστική πολιτική εξαιρετικά δύσκολη.

Η Ισπανία έχει περάσει μέσα σε περίπου δύο δεκαετίες από το ένα άκρο στο άλλο: από την υπερβολική προσφορά και τη φούσκα των ακινήτων σε μια κατάσταση όπου η ίδια η έλλειψη κατοικιών γίνεται πλέον τροχοπέδη για την οικονομία και κοινωνικό πρόβλημα για μια ολόκληρη γενιά.

Το μεγάλο ερώτημα για την επόμενη κυβέρνηση δεν είναι επομένως μόνο πόσο θα ρυθμίσει την αγορά. Είναι εάν θα μπορέσει να δημιουργήσει αρκετές νέες κατοικίες, αρκετά γρήγορα και στα σημεία όπου υπάρχει πραγματική ζήτηση.

Με το έλλειμμα να κινδυνεύει να φτάσει το 1 εκατομμύριο κατοικίες έως το 2028, η στεγαστική κρίση δεν αποτελεί πλέον απλώς κοινωνικό ζήτημα. Έχει εξελιχθεί σε κεντρικό οικονομικό και πολιτικό στοίχημα για την Ισπανία.