Οι αγορές συχνά προεξοφλούν τον κίνδυνο πριν από την έναρξη ενός πολέμου

Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της έρευνας, η αύξηση των εισαγωγών όπλων συνδέεται με στατιστικά και οικονομικά σημαντική υποχώρηση των χρηματιστηριακών αποδόσεων. Η σχέση αυτή εξακολουθεί να είναι ισχυρή ακόμη και όταν λαμβάνονται υπόψη άλλοι παράγοντες που επηρεάζουν τις αγορές, όπως οι ευρύτερες οικονομικές συνθήκες.  

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα συμπεράσματα είναι ότι οι εξοπλιστικές προμήθειες μπορούν να αποτελούν ισχυρότερο δείκτη για τις κινήσεις των χρηματιστηρίων από την ίδια την εκδήλωση μιας στρατιωτικής σύγκρουσης.

Η εξήγηση σχετίζεται με τον τρόπο λειτουργίας των χρηματοπιστωτικών αγορών. Οι επενδυτές δεν αντιδρούν μόνο στα γεγονότα που έχουν ήδη συμβεί, αλλά προσπαθούν να προβλέψουν τις εξελίξεις και να προσαρμόσουν ανάλογα τις θέσεις τους. Όταν ξεσπά ένας πόλεμος, μέρος του κινδύνου ενδέχεται να έχει ήδη ενσωματωθεί στις τιμές των μετοχών, εφόσον οι αγορές είχαν προεξοφλήσει την πιθανότητα σύγκρουσης.

Αντίθετα, η απότομη αύξηση των στρατιωτικών προμηθειών μπορεί να λειτουργήσει ως πρώιμη ένδειξη μεταβολής του γεωπολιτικού περιβάλλοντος, ιδιαίτερα όταν συνοδεύεται από επιδείνωση των διπλωματικών σχέσεων ή αυξανόμενες περιφερειακές εντάσεις.

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι αγορές όπλων αποτελούν από μόνες τους αξιόπιστο μηχανισμό πρόβλεψης πολέμων. Μπορούν, όμως, να προσφέρουν χρήσιμες πληροφορίες για τις προσδοκίες των κυβερνήσεων σχετικά με τις απειλές που αντιμετωπίζουν και για την πιθανή επιδείνωση των διεθνών σχέσεων.

Γιατί οι επιπτώσεις διαφέρουν ανάλογα με το πολιτικό σύστημα

Η αρνητική συσχέτιση μεταξύ των εισαγωγών όπλων και των χρηματιστηριακών αποδόσεων δεν είναι ίδια σε όλες τις χώρες. Η έρευνα εντοπίζει διαφοροποιήσεις ανάλογα με το πολιτικό σύστημα, την ισχύ των θεσμών και τη συμμετοχή σε διεθνείς αμυντικές συμμαχίες.

Στις αυταρχικές χώρες, η αρνητική επίδραση εμφανίζεται ασθενέστερη. Μια πιθανή ερμηνεία είναι ότι οι επενδυτές θεωρούν τη στρατιωτική ενίσχυση αναμενόμενη επιλογή τέτοιων καθεστώτων, τα οποία επιδιώκουν να διασφαλίσουν την παραμονή τους στην εξουσία και να περιορίσουν τον κίνδυνο εσωτερικής αποσταθεροποίησης ή πραξικοπήματος.

Αντίθετα, η σχέση μεταξύ αυξημένων εξοπλισμών και χαμηλότερων χρηματιστηριακών αποδόσεων εμφανίζεται εντονότερη σε χώρες με ισχυρό κράτος δικαίου, όπως το Ηνωμένο Βασίλειο και η Γερμανία. Σε αυτές τις οικονομίες, οι κρατικές προμήθειες υπόκεινται συνήθως σε μεγαλύτερη θεσμική εποπτεία και διαφάνεια, με αποτέλεσμα μια σημαντική μεταβολή στις εξοπλιστικές δαπάνες να μπορεί να εκλαμβάνεται ως πιο αξιοσημείωτη αλλαγή πολιτικής ή ως ένδειξη αυξημένου εξωτερικού κινδύνου.

Ισχυρότερη είναι επίσης η αρνητική σχέση στις χώρες που δεν συμμετέχουν στο ΝΑΤΟ. Σύμφωνα με τους ερευνητές, η ένταξη σε μια αμυντική συμμαχία συλλογικής άμυνας μπορεί να περιορίζει τις ανησυχίες των επενδυτών, καθώς η ασφάλεια ενός κράτους εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλαίσιο αμοιβαίας υποστήριξης.

Οι διαφοροποιήσεις αυτές υπογραμμίζουν ότι η σημασία ενός εξοπλιστικού προγράμματος δεν μπορεί να αξιολογηθεί ανεξάρτητα από το πολιτικό και γεωπολιτικό περιβάλλον κάθε χώρας.

Από τα Φώκλαντ έως την Ουκρανία

Για να εξετάσουν τη σχέση μεταξύ εξοπλισμών και χρηματιστηριακών αγορών, οι ερευνητές αξιοποίησαν δεδομένα για περισσότερες από 72 χώρες κατά την περίοδο 1970-2023. Στην ανάλυση περιλαμβάνονται διαφορετικές γεωπολιτικές κρίσεις και πολεμικές συγκρούσεις, όπως ο πόλεμος των Φώκλαντ το 1982, οι συγκρούσεις μεταξύ Ινδίας και Πακιστάν τη δεκαετία του 1990, η εισβολή στο Ιράκ και ο πόλεμος στην Ουκρανία.

Η εξέταση τόσο διαφορετικών περιπτώσεων επιτρέπει την αξιολόγηση της σχέσης ανάμεσα στις στρατιωτικές προμήθειες και τις αγορές σε διαφορετικές ιστορικές και οικονομικές συνθήκες.

Παράλληλα, οι διεθνείς συναλλαγές όπλων δεν αποτελούν μια αδιαφανή δραστηριότητα για την οποία δεν υπάρχουν διαθέσιμα στοιχεία. Οργανισμοί όπως ο ΟΗΕ και το Διεθνές Ινστιτούτο Ερευνών για την Ειρήνη της Στοκχόλμης (SIPRI) καταγράφουν πληροφορίες για τις διεθνείς μεταφορές συμβατικών όπλων και μπορούν να αποτελέσουν πηγές δεδομένων για την παρακολούθηση των εξελίξεων.

Για τους αναλυτές, τα στοιχεία αυτά προσφέρουν τη δυνατότητα να εντοπίζουν μεταβολές στις στρατιωτικές προτεραιότητες των κρατών και να τις συνεκτιμούν μαζί με άλλες ενδείξεις γεωπολιτικού κινδύνου.

Ωστόσο, οι αυξημένες εισαγωγές οπλικών συστημάτων δεν οδηγούν αναπόφευκτα σε πολεμική σύγκρουση. Μπορεί να εξυπηρετούν αμυντικές ανάγκες, να αποτελούν μέρος μακροχρόνιων προγραμμάτων εκσυγχρονισμού ή να σχετίζονται με δεσμεύσεις στο πλαίσιο διεθνών συμμαχιών.

Το πραγματικό κόστος του πολέμου για την οικονομία

Οι οικονομικές συνέπειες των εξοπλισμών δεν περιορίζονται στο κόστος αγοράς όπλων, αρμάτων μάχης, αεροσκαφών και πυραυλικών συστημάτων. Όταν οι εντάσεις κλιμακώνονται σε ένοπλη σύγκρουση, οι επιπτώσεις μπορούν να διαρκέσουν για χρόνια και να επηρεάσουν πολύ περισσότερους τομείς από εκείνους που συνδέονται άμεσα με την άμυνα.

Μελέτη για τις μακροχρόνιες οικονομικές επιπτώσεις των πολέμων εκτιμά ότι, δέκα χρόνια μετά την έναρξη μιας σύγκρουσης, το ΑΕΠ των χωρών που εμπλέκονται είναι κατά μέσο όρο 28% χαμηλότερο από το επίπεδο στο οποίο θα είχε διαμορφωθεί εάν δεν είχε ξεσπάσει ο πόλεμος. Το ποσοστό αφορά την απόκλιση από ένα υποθετικό σενάριο χωρίς σύγκρουση και όχι κατ’ ανάγκη απόλυτη συρρίκνωση του ΑΕΠ κατά 28%.

Οι πολεμικές συγκρούσεις διαταράσσουν τις εμπορικές σχέσεις, επιβαρύνουν τις αλυσίδες εφοδιασμού και αποθαρρύνουν τις ξένες επενδύσεις. Επιχειρήσεις αναγκάζονται να αναθεωρήσουν τα επενδυτικά τους σχέδια, το κόστος μεταφοράς και ασφάλισης αυξάνεται, ενώ κρίσιμες υποδομές και παραγωγικές εγκαταστάσεις μπορεί να υποστούν σοβαρές ζημιές.

Οι επιπτώσεις, μάλιστα, δεν περιορίζονται στις εμπόλεμες χώρες. Η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022 ανέδειξε τον τρόπο με τον οποίο μια περιφερειακή σύγκρουση μπορεί να προκαλέσει αναταράξεις στις ενεργειακές αγορές και να ενισχύσει τις πληθωριστικές πιέσεις σε ολόκληρη την Ευρώπη και πέρα από αυτήν.

Αντίστοιχα, οι εντάσεις στη Μέση Ανατολή αναδεικνύουν τους κινδύνους που συνδέονται με την ασφάλεια των ενεργειακών διαδρομών και τη λειτουργία του διεθνούς εμπορίου. Μια διαταραχή στην προσφορά πετρελαίου ή στη μεταφορά εμπορευμάτων μπορεί να μεταφερθεί γρήγορα στο κόστος παραγωγής, στις τιμές καταναλωτή και στις οικονομικές προοπτικές πολλών χωρών.

Τι σημαίνουν όλα αυτά για τους επενδυτές

Η σύνδεση μεταξύ εξοπλιστικών προμηθειών και χρηματιστηριακών αποδόσεων αναδεικνύει τη σημασία της γεωπολιτικής ανάλυσης για τη λήψη επενδυτικών αποφάσεων.

Οι αυξημένες αγορές όπλων μπορούν να επηρεάσουν τις προσδοκίες των επενδυτών, τις αποτιμήσεις των μετοχών και το κόστος χρηματοδότησης των επιχειρήσεων. Οι επιπτώσεις μπορούν να φτάσουν και στους αποταμιευτές που δεν επενδύουν απευθείας στο χρηματιστήριο, καθώς συνταξιοδοτικά ταμεία και αμοιβαία κεφάλαια διατηρούν συχνά σημαντικές θέσεις σε μετοχές.

Μια παρατεταμένη περίοδος γεωπολιτικής αβεβαιότητας μπορεί, επομένως, να επηρεάσει έμμεσα την αξία των αποταμιεύσεων και τη μελλοντική συνταξιοδοτική περιουσία των νοικοκυριών.

Το βασικό συμπέρασμα της έρευνας είναι ότι οι στρατιωτικές προμήθειες αξίζει να παρακολουθούνται ως ένας ακόμη δείκτης κινδύνου, παράλληλα με τις διπλωματικές εξελίξεις, τις οικονομικές συνθήκες και τις σχέσεις μεταξύ κρατών.

Δεν αποτελούν ασφαλή πρόβλεψη για το πότε ή εάν θα ξεσπάσει ένας πόλεμος. Μπορούν, όμως, να προσφέρουν ενδείξεις για το πώς μεταβάλλονται οι αντιλήψεις των κυβερνήσεων σχετικά με την ασφάλεια και για το πώς αυτές οι μεταβολές ενδέχεται να επηρεάσουν τις αγορές.

Σε ένα περιβάλλον αυξανόμενων γεωπολιτικών κινδύνων, η έγκαιρη αναγνώριση τέτοιων ενδείξεων μπορεί να συμβάλει στην καλύτερη αξιολόγηση των επενδυτικών κινδύνων — όχι επειδή κάθε εξοπλιστικό πρόγραμμα προαναγγέλλει σύγκρουση, αλλά επειδή η οικονομική αβεβαιότητα συχνά αρχίζει να αποτυπώνεται στις αγορές πολύ πριν γίνουν ορατές όλες οι συνέπειές της.