Ρίξτε μια ματιά γύρω σας: οι ενδείξεις υπερβολής είναι πανταχού παρούσες.

Δύο μήνες πριν από τη «Μαύρη Δευτέρα» και τη χρηματιστηριακή κατάρρευση που οδήγησε στη Μεγάλη Ύφεση, ένας οικονομολόγος από τη Μασαχουσέτη, ο Roger Babson, εξέφραζε δημόσια την ανησυχία του για το κύμα μικροεπενδυτών που δανείζονταν για να τοποθετηθούν στο χρηματιστήριο. Σε ομιλία του προειδοποιούσε ότι «αργά ή γρήγορα θα έρθει μια κατάρρευση και μπορεί να είναι τεράστια». Η αντίδραση της αγοράς ήταν άμεση: πτώση 3%, η οποία έμεινε στην ιστορία ως το «Babson Break».

Ωστόσο, τις εβδομάδες που ακολούθησαν, όπως γράφει ο Andrew Ross Sorkin στο νέο του βιβλίο 1929: Inside the Greatest Crash in Wall Street History—and How It Shattered a Nation, «η αγορά αγνόησε τις προειδοποιήσεις του Babson». Ο λόγος ήταν εν μέρει η διάχυτη αισιοδοξία γύρω από νέα μαζικά προϊόντα της εποχής, όπως το ραδιόφωνο και το αυτοκίνητο. «Οι επενδυτές με φαντασία κερδίζουν ξανά», σημειώνει χαρακτηριστικά.

Σήμερα, δεν λείπουν οι σύγχρονες «Κασσάνδρες» που θυμίζουν τον Babson. Αυτή τη φορά, το επίκεντρο των προειδοποιήσεων είναι η τεχνητή νοημοσύνη (AI): τόσο οι αποτιμήσεις εισηγμένων και μη τεχνολογικών εταιρειών, όσο και η αδιάκοπη επιδίωξη της λεγόμενης γενικής τεχνητής νοημοσύνης – συστημάτων δηλαδή που θα μπορούν να εκτελούν σχεδόν κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα, και ενδεχομένως ακόμη περισσότερα.

Σύμφωνα με την εταιρεία ανάλυσης δεδομένων Omdia, οι τεχνολογικοί κολοσσοί σχεδιάζουν να δαπανούν σχεδόν 1,6 τρισ. δολάρια ετησίως για την κατασκευή και λειτουργία κέντρων δεδομένων έως το 2030. Το μέγεθος του ενθουσιασμού γύρω από την AI, τη στιγμή που τα οικονομικά οφέλη παραμένουν σε μεγάλο βαθμό θεωρητικά, έχει προκαλέσει σύγχυση ακόμη και σε έμπειρους επενδυτές. Παρ’ όλα αυτά, όπως και πριν από έναν αιώνα, ο φόβος ότι κάποιος θα χάσει την «επόμενη μεγάλη ευκαιρία» οδηγεί πολλές εταιρείες στο να αγνοούν τις προειδοποιήσεις για ενδεχόμενη κατάρρευση.

«Όλοι συμμετέχουν σε ένα είδος παιχνιδιού Mad Libs, πιστεύοντας ότι αυτές οι τεχνολογίες θα λύσουν κάθε υπαρκτό πρόβλημα», λέει ο Advait Arun, αναλυτής χρηματοοικονομικών για το κλίμα και τις ενεργειακές υποδομές στο Center for Public Enterprise. Η πρόσφατη έκθεσή του, με τίτλο Bubble or Nothing, αμφισβητεί τα χρηματοδοτικά μοντέλα που στηρίζουν τα έργα των data centers. «Βρισκόμαστε ξεκάθαρα ακόμη στη φάση της παράλογης ευφορίας», υποστηρίζει.

Ίσως, βέβαια, οι δημοσιογράφοι να οφείλουν κάποιες φορές να αποφεύγουν το ερώτημα αν μια τεχνολογία ή ένας πόρος είναι υπερτιμημένος. Δεν υπάρχει σαφής θέση για το αν βρισκόμαστε ήδη σε φούσκα AI. Ωστόσο, αξίζει να αναρωτηθεί κανείς αν το ίδιο το ερώτημα είναι υπερβολικά στενό. Αν μια κερδοσκοπική φούσκα ορίζεται ως η κατάσταση όπου η αξία ενός περιουσιακού στοιχείου απομακρύνεται υπερβολικά από τη θεμελιώδη πραγματική του αξία, τότε οι φούσκες μοιάζουν να υπάρχουν σχεδόν παντού – και μάλιστα να διογκώνονται και να ξεφουσκώνουν ταυτόχρονα.

Θα μπορούσε κανείς να μιλήσει για φούσκα στον χρυσό, η τιμή του οποίου αυξήθηκε σχεδόν 64% μέσα σε έναν χρόνο έως τις 12 Δεκεμβρίου. Άλλοι εντοπίζουν υπερβολές στα κρατικά ομόλογα, με τον CEO του World Economic Forum, Børge Brende, να επισημαίνει ότι τα κράτη συλλογικά δεν είχαν βρεθεί ποτέ τόσο βαθιά «στο κόκκινο» από την εποχή του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Πολλοί χρηματιστές θεωρούν επίσης ότι έχει σχηματιστεί φούσκα στο ιδιωτικό χρέος: μια αγορά 3 τρισ. δολαρίων σε δάνεια μεγάλων επενδυτικών οίκων – αρκετά από τα οποία κατευθύνονται σε έργα AI – εκτός του αυστηρά ρυθμισμένου τραπεζικού συστήματος.

Ο Jeffrey Gundlach, ιδρυτής και CEO της DoubleLine Capital, χαρακτήρισε πρόσφατα αυτή την αδιαφανή και ανεπαρκώς ελεγχόμενη αγορά «garbage lending», μιλώντας στο podcast του Bloomberg Odd Lots. Από την πλευρά του, ο Jamie Dimon, επικεφαλής της JPMorgan Chase, προειδοποίησε ότι πρόκειται για «συνταγή χρηματοπιστωτικής κρίσης».

Η δυσκολία αποτίμησης της πραγματικής αξίας

Οι πιο έντονες υπερβολές εμφανίζονται συχνά σε περιουσιακά στοιχεία των οποίων η εγγενής αξία είναι δύσκολο να προσδιοριστεί. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το Bitcoin: η συνολική του κεφαλαιοποίηση αυξήθηκε κατά 636 δισ. δολάρια από τις αρχές του έτους έως τις 6 Οκτωβρίου, πριν χάσει όλο αυτό το ποσό – και ακόμη περισσότερα – μέχρι τις 12 Δεκεμβρίου. Αντίστοιχα, ο όγκος συναλλαγών των memecoins, δηλαδή κρυπτονομισμάτων που βασίζονται σε διαδικτυακές τάσεις, εκτοξεύθηκε στα 170 δισ. δολάρια τον Ιανουάριο, για να καταρρεύσει στα 19 δισ. δολάρια τον Σεπτέμβριο, σύμφωνα με τη Blockworks.

Η πτώση αυτή είχε δραματικές συνέπειες και για τα $TRUMP και $MELANIA coins, που κυκλοφόρησαν από την προεδρική οικογένεια των ΗΠΑ μόλις δύο ημέρες πριν από την ορκωμοσία του Ντόναλντ Τραμπ για τη δεύτερη θητεία του. Από τις 19 Ιανουαρίου, τα δύο αυτά ψηφιακά νομίσματα έχασαν το 88% και το 99% της αξίας τους, αντίστοιχα.

Σε πολλές περιπτώσεις, οι επενδυτές δεν αντιμετώπισαν αυτά τα κρυπτονομίσματα με βάση τη δυνατότητά τους να δημιουργήσουν διαχρονική αξία για μετόχους και κοινωνία – όπως θα έκαναν με μια εισηγμένη εταιρεία που δημοσιεύει οικονομικά αποτελέσματα. Αντιθέτως, τα προσέγγισαν ως μέσα γρήγορου πλουτισμού, με νοοτροπία παρόμοια με εκείνη ενός παίκτη σε καζίνο του Λας Βέγκας.

Ενδέχεται να υπάρχουν και δημογραφικοί λόγοι πίσω από αυτή τη συμπεριφορά. Οι επενδυτές που ασχολούνται με κρυπτονομίσματα, αθλητικά στοιχήματα και διαδικτυακές αγορές προβλέψεων φαίνεται να αντιλαμβάνονται ολοένα και περισσότερο τις αγορές ως χώρο τζόγου. Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα της Harris, 6 στους 10 Αμερικανούς επιδιώκουν ακραία συσσώρευση πλούτου. Το 70% της Gen Z και των Millennials δηλώνει ότι θέλει να γίνει δισεκατομμυριούχος, έναντι 51% των Gen X και των Boomers. Μελέτη της χρηματοοικονομικής εταιρείας Empower έδειξε ότι οι Zoomers θεωρούν πως η οικονομική επιτυχία απαιτεί ετήσιο εισόδημα κοντά στα 600.000 δολάρια και καθαρή περιουσία 10 εκατ. δολαρίων.

Με τη βοήθεια του TikTok, των ομαδικών συνομιλιών, του Reddit και της άμεσης – και συχνά αποσπασματικής – ροής πληροφοριών στο διαδίκτυο, όλοι μαθαίνουν σχεδόν ταυτόχρονα για τις «ευκαιρίες» πλουτισμού. Το αποτέλεσμα είναι υστερικά φαινόμενα μίμησης, έντονος μαζικός ανταγωνισμός και συμπεριφορά αγέλης, που μεταμορφώνουν την παραδοσιακή οικονομία σε μια οικονομία της προσοχής: μια οικονομία δηλαδή που καθορίζεται από το τι παρακολουθούν όλοι, την ίδια στιγμή.