Την ίδια στιγμή, οι αγορές προεξοφλούν πλέον την εποχή μετά τον Αγιατολάχ Χαμενεΐ, καθώς στις Ηνωμένες Πολιτείες, υπό τον Ντόναλντ Τραμπ, επανέρχεται η συζήτηση για πιο ενεργό εμπλοκή στο ιρανικό ζήτημα. Ωστόσο, η ιστορική εμπειρία δείχνει ότι η πτώση μιας αυταρχικής εξουσίας δεν συνεπάγεται αυτομάτως ούτε δημοκρατική μετάβαση ούτε πολιτική σταθερότητα.

Η εξέγερση και η ακραία καταστολή

Όταν οι διαδηλωτές κατέβηκαν στα παζάρια και τους κεντρικούς δρόμους των ιρανικών πόλεων, η απάντηση του ανώτατου ηγέτη, Αλί Χαμενεΐ, ήταν η χρήση ωμής βίας. Μετά από δύο εβδομάδες συνθημάτων όπως «θάνατος στον δικτάτορα», παραστρατιωτικές ομάδες που συνδέονται με τους Φρουρούς της Επανάστασης, οπλισμένες με αυτόματα όπλα, κατέκλυσαν τις πόλεις κινούμενες με μηχανάκια. Σύμφωνα με τον Economist, με τη συνδρομή ελεύθερων σκοπευτών πυροβολούσαν διαδηλωτές, στοχεύοντας στο πρόσωπο και στα γεννητικά όργανα.

Τα νεκροτομεία γέμισαν ασφυκτικά. Σάκοι με πτώματα στοιβάζονταν σε αιματοβαμμένους δρόμους. Οι νεκροί ενδέχεται να ανέρχονται σε αρκετές χιλιάδες. Παράλληλα, χιλιάδες τραυματίες συνελήφθησαν, με ορισμένους να απομακρύνονται βίαια ακόμη και από τα νοσοκομειακά τους κρεβάτια και να οδηγούνται σε φυλακές, με την τύχη τους να παραμένει άγνωστη.

Θεωρητικά, αυτά τα γεγονότα θα μπορούσαν να αποτελέσουν το σημείο καμπής για τον τερματισμό της 47ετούς κυριαρχίας των θεοκρατών. Οι Ιρανοί, όπως επισημαίνει ο Economist, αξίζουν να ζουν σε μια ελεύθερη και ευημερούσα χώρα, όχι μόνο λόγω της γενναιότητάς τους. Παράλληλα, και η διεθνής κοινότητα θα ωφελούνταν από τη μετατροπή του Ιράν από πυρηνική απειλή και εξαγωγέα αποσταθεροποίησης στη Μέση Ανατολή σε μια ανεκτική και σταθερή εμπορική δύναμη.

Ένα καθεστώς αμείλικτο επειδή είναι εύθραυστο

Η σκληρότητα της ιρανικής ηγεσίας πηγάζει, σύμφωνα με την ανάλυση, από την αδυναμία της. Το καθεστώς δεν διαθέτει πλέον περιθώρια ελιγμών ούτε ουσιαστικά ανταλλάγματα προς τους πολίτες του, πέρα από την καταστολή. Στο εσωτερικό, η κοινωνία βιώνει μια οικονομία σε συρρίκνωση, εκρηκτική αύξηση στις τιμές βασικών αγαθών, ανεργία και διευρυνόμενη φτώχεια. Στο εξωτερικό, η Τεχεράνη έχει υποστεί σοβαρά πλήγματα: οι σύμμαχες και πληρεξούσιες δυνάμεις της σε Λίβανο, Συρία και Γάζα έχουν αποδυναμωθεί ή καταστραφεί, κυρίως από το Ισραήλ, μετά το 2023.

Ο σύντομος, δωδεκαήμερος πόλεμος του προηγούμενου έτους κατέδειξε ότι το καθεστώς αδυνατούσε ακόμη και να προστατεύσει υψηλόβαθμα στελέχη του και κρίσιμες πυρηνικές εγκαταστάσεις. Στο παρελθόν, μετά από κύματα καταστολής, ο Χαμενεΐ επιχειρούσε να κατευνάσει την κοινωνική δυσαρέσκεια με περιορισμένες παραχωρήσεις, όπως η χαλάρωση του ενδυματολογικού κώδικα για τις γυναίκες. Τον τρέχοντα μήνα, η κυβέρνηση πρότεινε ένα καθολικό επίδομα ύψους περίπου 7 δολαρίων μηνιαίως, σε μια απεγνωσμένη προσπάθεια εκτόνωσης της οργής, η οποία ωστόσο αντιμετωπίστηκε με ειρωνεία.

Πιθανά σενάρια: από τη στασιμότητα στο χάος

Οι επόμενες ημέρες χαρακτηρίζονται από υψηλή αβεβαιότητα και σοβαρούς κινδύνους. Οι διαδηλώσεις έχουν προσωρινά υποχωρήσει, χωρίς να είναι σαφές για πόσο. Το πιο δυσοίωνο ενδεχόμενο είναι η επιβίωση του καθεστώτος μέσω αιματοβαμμένης καταστολής, καταδικάζοντας τη χώρα σε παρατεταμένη στασιμότητα και φόβο. Εξίσου ζοφερό θα ήταν ένα σενάριο πλήρους κατάρρευσης, με γενικευμένη εμφύλια σύγκρουση.

Η διάλυση της Γιουγκοσλαβίας τη δεκαετία του 1990, η εισβολή στο Ιράκ το 2003 και ο πόλεμος στη Συρία αποτελούν παραδείγματα του πόσο δύσκολο είναι να τερματιστούν μακρόχρονες δικτατορίες χωρίς εκτεταμένη αιματοχυσία. Στο Ιράν, εθνοτικές ομάδες όπως οι Κούρδοι, οι Αζέροι και οι Βαλούχοι θα μπορούσαν να κινηθούν αποσχιστικά, οδηγώντας τη χώρα σε χάος. Με δεδομένη την ύπαρξη εμπλουτισμένου ουρανίου, εξειδικευμένων πυρηνικών επιστημόνων και θρησκευτικών εξτρεμιστών, οι κίνδυνοι είναι εξαιρετικά υψηλοί. Ο φόβος για την επόμενη ημέρα ίσως εξηγεί, σύμφωνα με τον Economist, γιατί μεγάλο μέρος του πληθυσμού παραμένει διστακτικό.

Η στάση των ΗΠΑ και το ενδεχόμενο παρέμβασης

Μεταξύ των άκρων, διαγράφονται σενάρια εσωτερικής διάσπασης του καθεστώτος. Οι Φρουροί της Επανάστασης ενδέχεται να απομακρύνουν τον ανώτατο ηγέτη ή κάποια φατρία τους να επιχειρήσει να καταλάβει την εξουσία επικαλούμενη τη λαϊκή βούληση, επιδιώκοντας νομιμοποίηση μέσω της τιμωρίας άλλων ομάδων για τις πρόσφατες σφαγές. Σε ένα τέτοιο σενάριο, ο τακτικός στρατός, που μέχρι στιγμής παραμένει ουδέτερος, θα μπορούσε να διαδραματίσει ρόλο στήριξης. Όποια κι αν είναι η εξέλιξη, οι νέοι ισχυροί παίκτες ενδέχεται να αναζητήσουν συμφωνία με τις ΗΠΑ, ανταλλάσσοντας την άρση κυρώσεων με αυστηρούς περιορισμούς στο πυρηνικό πρόγραμμα και στους βαλλιστικούς πυραύλους.

Ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, έχει κατά καιρούς απειλήσει με «συντριπτική» δράση κατά της Τεχεράνης, για να εμφανιστεί στη συνέχεια πιο επιφυλακτικός. Εάν αποφασίσει στρατιωτική επέμβαση, το πιθανότερο σενάριο είναι ένα περιορισμένο πλήγμα, ενδεχομένως με στόχο την πολιτική αποδυνάμωση της ηγεσίας ή επιλεγμένες υποδομές των Φρουρών της Επανάστασης.

Ένας κόσμος σε μετάβαση και το αβέβαιο μέλλον

Ακόμη και πιο ήπιες παρεμβάσεις, όπως η υποστήριξη της αποκατάστασης των επικοινωνιών μέσω δορυφόρων ή η έμμεση ενίσχυση εξόριστων στελεχών της αντιπολίτευσης, καταδεικνύουν την πολυπλοκότητα της κατάστασης. Τα διακυβεύματα είναι τεράστια, υπογραμμίζει ο Economist. Με τον Τραμπ ξανά στον Λευκό Οίκο, πολλές από τις σταθερές της παγκόσμιας γεωπολιτικής αμφισβητούνται, και κάθε παρέμβαση λειτουργεί ως δοκιμασία για τη μορφή του διεθνούς συστήματος που αναδύεται.

Κάποτε, κάθε λαϊκή εξέγερση αντιμετωπιζόταν ως προάγγελος δημοκρατικής αναγέννησης. Μετά τις απογοητεύσεις της Αραβικής Άνοιξης, αυτή η βεβαιότητα έχει χαθεί. Ωστόσο, παραμένει η ελπίδα ότι σε βάθος χρόνου η κατάρρευση του καθεστώτος θα δικαιώσει τον γενναίο λαό του Ιράν, ο οποίος αποδεικνύει για ακόμη μία φορά ότι αποτελεί τη σημαντικότερη δύναμη και το μεγαλύτερο πλεονέκτημα της χώρας του.