Στον πυρήνα του προβλήματος βρίσκεται το χάσμα ανάμεσα στη γεωπολιτική φιλοδοξία και την ψυχρή εμπορική πραγματικότητα. Για τις Ηνωμένες Πολιτείες, ο Κάθετος Διάδρομος αποτελεί βασικό εργαλείο προώθησης του αμερικανικού LNG στην ευρωπαϊκή αγορά, με την Ελλάδα να λειτουργεί ως κύρια πύλη εισόδου. Η στρατηγική αυτή έχει επιβεβαιωθεί τόσο μέσω των συμφωνιών που ανακοινώθηκαν στο πλαίσιο της Διάσκεψης PTEC όσο και από τις αλλεπάλληλες επισκέψεις υψηλόβαθμων αμερικανών αξιωματούχων στην Αθήνα. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η πρόσφατη παρουσία του επιτετραμμένου του υπουργείου Ενέργειας των ΗΠΑ, Κρις Ράιτ, με στόχο την άσκηση πολιτικής και διπλωματικής πίεσης ώστε το έργο να αποκτήσει δυναμική.

Ωστόσο, όπως επισημαίνουν παράγοντες με γνώση των διαδικασιών, η αποτυχία της προηγούμενης δημοπρασίας λειτούργησε αποσταθεροποιητικά για την αγορά. Δημιούργησε ένα κλίμα αβεβαιότητας που δεν αφορά μια μεμονωμένη τεχνική λεπτομέρεια, αλλά το σύνολο του οικοδομήματος του Κάθετου Διαδρόμου. Οι αρχικές εκτιμήσεις ότι το πλήγμα στην αξιοπιστία θα μπορούσε να αποκατασταθεί γρήγορα έχουν πλέον εγκαταλειφθεί, καθώς γίνεται σαφές ότι τα προβλήματα είναι διαρθρωτικά.

Σε αυτό το περιβάλλον εντάσσονται και οι αμερικανικές πρωτοβουλίες για ενίσχυση του πολιτικού συντονισμού μεταξύ των χωρών που συμμετέχουν στον διάδρομο. Κυβερνητικές πηγές, αν και αναγνωρίζουν τη σημασία τέτοιων κινήσεων, εκφράζουν τον προβληματισμό τους ότι χωρίς την ενεργό συμμετοχή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής οι προσπάθειες αυτές κινδυνεύουν να μείνουν χωρίς ουσιαστικό αποτέλεσμα. Το μήνυμα που μεταφέρεται είναι σαφές: μόνο μια κοινή ευρωπαϊκοαμερικανική προσέγγιση, με τη συμμετοχή ρυθμιστικών και χρηματοδοτικών θεσμών –όπως το αμερικανικό DFC– μπορεί να προσδώσει αξιοπιστία και προβλεψιμότητα στο έργο. Σε διαφορετική περίπτωση, ο Κάθετος Διάδρομος παραμένει ένα πολιτικό αφήγημα χωρίς εμπορικό έρεισμα.

Την ανάγκη ευρωπαϊκής χρηματοδοτικής παρέμβασης αναδεικνύουν και παρεμβάσεις από τον επιχειρηματικό κόσμο. Από το Νταβός, ο επικεφαλής του Ομίλου AKTOR, Αλέξανδρος Εξάρχου, υποστήριξε ότι χωρίς επιδότηση από την Ε.Ε. ο νέος ενεργειακός άξονας δύσκολα μπορεί να σταθεί απέναντι στο ρωσικό φυσικό αέριο σε βάθος χρόνου. Όπως επισήμανε, το απαιτούμενο επενδυτικό κόστος για νέες υποδομές –συμπεριλαμβανομένου ενός δεύτερου FSRU– υπερβαίνει τις αντοχές της αγοράς, εάν δεν υπάρξει θεσμική στήριξη.

Ένα ακόμη κρίσιμο σημείο αφορά τη δομή των τιμολογίων. Η προσπάθεια βελτίωσης της ανταγωνιστικότητας μέσω προσωρινών εκπτώσεων στη διαμετακόμιση, αντί για μόνιμες αλλαγές στη τιμολογιακή αρχιτεκτονική, λειτούργησε τελικά αποτρεπτικά. Οι traders εμφανίζονται απρόθυμοι να δεσμεύσουν χωρητικότητα όταν δεν γνωρίζουν αν οι σημερινοί όροι θα ισχύουν και στο άμεσο μέλλον, ενώ παράλληλα το σχήμα αυτό δημιούργησε επιφυλάξεις και σε επίπεδο ευρωπαϊκής ρυθμιστικής συμμόρφωσης.

Η Κομισιόν εξετάζει κατά πόσον το μοντέλο ενιαίας δέσμευσης χωρητικότητας στον Κάθετο Διάδρομο συνάδει με τους κανόνες ανταγωνισμού της Ε.Ε., οι οποίοι προβλέπουν ξεχωριστή κατακύρωση δυναμικότητας σε κάθε εθνικό τμήμα υποδομής. Το ζήτημα αυτό βρίσκεται στο μικροσκόπιο των Βρυξελλών και αναμένεται να απασχολήσει και τις ρυθμιστικές αρχές σε επίπεδο κρατών-μελών.

Παράλληλα, η εμπορική ελκυστικότητα του διαδρόμου υπονομεύεται από το γεγονός ότι τα διαθέσιμα προϊόντα μεταφοράς είναι κυρίως βραχυπρόθεσμα και υψηλού κόστους, ειδικά τους χειμερινούς μήνες. Τα επιμέρους routes –είτε αφορούν εισαγωγές LNG μέσω Ρεβυθούσας και Αλεξανδρούπολης είτε τη διασύνδεση με τον TAP– λειτουργούν περισσότερο ως λύσεις ανάγκης παρά ως εργαλεία μακροπρόθεσμου σχεδιασμού. Το ευρωπαϊκό σύστημα πολλαπλασιαστών καθιστά τα μηνιαία προϊόντα ιδιαίτερα ακριβά, με το πρόβλημα να εντείνεται σε αγορές όπως η Βουλγαρία και η Ρουμανία, όπου οι χρεώσεις αυξάνονται για λόγους ασφάλειας εφοδιασμού.

Στο μεταξύ, ο Κάθετος Διάδρομος καλείται να ανταγωνιστεί εναλλακτικές διαδρομές προς την Ουκρανία, κυρίως την πολωνική, οι οποίες υπερέχουν σε κόστος, απόσταση και προβλεψιμότητα, ακόμη κι αν δεν διαθέτουν την ίδια θεωρητική δυναμικότητα. Επιπλέον, η ίδια η Ουκρανία, με κατεστραμμένες υποδομές και πιεσμένες προτεραιότητες, δεν αποτελεί σήμερα έναν εύκολο ή αξιόπιστο τελικό προορισμό για σύνθετες αλυσίδες LNG.

Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται και στη διάσταση της αποθήκευσης. Χωρίς μια συνεκτική στρατηγική αποθεμάτων, οι ροές φυσικού αερίου δεν επαρκούν για να εγγυηθούν ενεργειακή ασφάλεια. Εάν η Ευρώπη επιδιώκει πραγματικά την απεξάρτηση από το ρωσικό αέριο έως το 2027, τότε οι διαθέσιμες αποθήκες –και ειδικά οι ουκρανικές, συνολικής χωρητικότητας περίπου 30 bcm– θα πρέπει να είναι γεμάτες. Διαφορετικά, ακόμη και οι πιο φιλόδοξοι διάδρομοι μεταφοράς αποδεικνύονται ανεπαρκείς.

Σε επίπεδο υποδομών, η Ελλάδα έχει ουσιαστικά εξαντλήσει τα περιθώρια ενίσχυσης χωρίς νέες επενδύσεις. Ο ΔΕΣΦΑ έχει ολοκληρώσει τον βασικό σχεδιασμό του, με τη σύνδεση Καρπερή–Κομοτηνή να ενισχύει τη διασυνδεσιμότητα αλλά όχι τη συνολική εξαγωγική δυναμικότητα. Σήμερα, οι εξαγωγές μέσω των σημείων εξόδου του ΔΕΣΦΑ φθάνουν τα 8,5 δισ. κυβικά μέτρα, ενώ με την προσθήκη του TAP οι συνολικές ροές προσεγγίζουν τα 14 δισ. κυβικά μέτρα. Η πλήρης αξιοποίηση αυτής της δυναμικότητας, ωστόσο, προϋποθέτει αυξημένες εισαγωγές LNG και πιθανώς νέες υποδομές, όπως ένα επιπλέον FSRU — επιλογές που, όπως τονίζεται, θα καθοριστούν τελικά από τις αποφάσεις της αγοράς και όχι από πολιτικές δηλώσεις.